Class 8 Social Science Chapter 2 ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ Solutions | Assam Jatiya Bidyalay
অষ্টম শ্ৰেণী সমাজ বিজ্ঞান অধ্যায় ২ – ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সমাধান (Assam Jatiya Bidyalay – AJB)
অষ্টম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান (Social Science) পাঠ্যক্ৰমৰ দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ’ এখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পাঠ। অসম জাতীয় বিদ্যালয়ৰ (AJB) নতুন পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত এই অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Class 8 Social Science Chapter 2 Textual Question Answer) প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এই বিশেষ সংকলনটিত পাঠভিত্তিক অতি চমু প্ৰশ্ন (VSA), চমু প্ৰশ্ন (Short Questions), দীঘলীয়া প্ৰশ্ন (Long Answers), অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions) আৰু বহু-বিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQs) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। অস্পীন একেডেমী (Ospin Academy) ত এই সমাধানসমূহ সহজ, নিৰ্ভুল আৰু সম্পূৰ্ণ পৰীক্ষামুখীভাৱে উপলব্ধ কৰোৱা হৈছে।
‘ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ’ নামৰ এই পাঠটিত ভাৰতবৰ্ষত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেদৰে নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল, সহায়কমূলক মৈত্ৰী নীতি, স্বত্ববিলোপ নীতি আৰু বিভিন্ন যুদ্ধৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহ দখল কৰাৰ ইতিহাস সুন্দৰভাৱে দাঙি ধৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে এই পাঠৰ মূল বিষয়বস্তু বুজি পোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। আমাৰ এই পাঠ্যভিত্তিক সমাধানত (Textual Solutions) কেৱল পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নসমূহেই নহয়, বৰঞ্চ পৰীক্ষাত আহিব পৰা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰসমূহো সামৰি লোৱা হৈছে যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে সুন্দৰভাৱে প্ৰস্তুতি চলাব পাৰে।
এই পাঠ্যভিত্তিক সমাধানৰ পৰা আপুনি কি কি শিকিব আৰু পাব:
- ভাৰতত ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বিভিন্ন কৌশল আৰু নীতিসমূহৰ বিস্তৃত বিশ্লেষণ।
- ১ নম্বৰৰ অতি চমু (VSA) আৰু ২-৩ নম্বৰৰ চমু প্ৰশ্নৰ পৰীক্ষাত লিখিব পৰা নিৰ্দোষ উত্তৰ।
- ৪-৫ নম্বৰৰ দীঘলীয়া প্ৰশ্নৰ সহজ তথা মান্য সমাধান।
- পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে পাঠ্যপুথিৰ বাহিৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)।
- নতুন পাঠ্যক্ৰমৰ আৰ্হি অনুসৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নসমূহৰ লগতে শেহতীয়া আৰ্হিৰ MCQ প্ৰশ্নৰ সমাধান।
অস্পীন একেডেমীৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহৰ বিশেষ সুবিধা:
- অসম জাতীয় বিদ্যালয়ৰ (AJB) নতুন পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক সমাধান।
- ১০০% নিৰ্ভুল আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে বুজিব পৰাকৈ সৰল অসমীয়া ভাষাত লিখা উন্নত মানৰ নোটছ (Class 8 Social Science Notes)।
- পৰীক্ষাৰ পূৰ্বে দ্ৰুত ৰিভিজনৰ (Quick Revision) বাবে বিশেষভাৱে যুগুতোৱা সহজ-সৰল উত্তৰ।
- পাঠৰ পৰা পৰীক্ষাত আহিব পৰা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ বিশেষ সংকলন।
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ শৈক্ষিক উত্তৰণৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি অস্পীন একেডেমীয়ে এই বিশেষ পাঠ্যভিত্তিক সমাধান আগবঢ়াইছে। আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি এতিয়াই আৰম্ভ কৰক আৰু সমাজ বিজ্ঞান বিষয়ত সৰ্বোচ্চ নম্বৰ লাভ কৰাৰ দিশত আগবাঢ়ক।
Class 8 Social Science (সমাজ বিজ্ঞান) Textbook Solutions & MCQs | Assam Jatiya Bidyalaya New Syllabus
New Updated Version!
According to Latest Assam Jatiya Bidyalaya (AJB) New Syllabus & Updated Book
Get comprehensive preparation for Class 8 Social Science (সমাজ বিজ্ঞান) with this complete Textual Solution & MCQs package.
Includes Chapter-wise textbook solutions, additional Q&A, and MCQs precisely structured as per the latest AJB new syllabus and updated book.
Perfect for building a strong foundation and mastering your school assessments! Download as an easy-to-use ZIP file.
অসম জাতীয় বিদ্যালয়, অষ্টম শ্ৰেণী: সমাজ বিজ্ঞান
ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ
(লর্ড অকলেণ্ডৰপৰা লর্ড ডেলহাউছিৰ সময়লৈকে)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
1. চমু উত্তৰ দিয়া।
(a) প্রথম আফগান যুদ্ধ কোনজন গৱৰ্ণৰৰ দিনত হৈছিল?
উত্তৰঃ গৱৰ্ণৰ লৰ্ড অকলেণ্ডৰ শাসনকালত।
(b) 1841 খ্রীষ্টাব্দত আফগানসকলে হত্যা কৰা প্ৰধান ইংৰাজ বিষয়াজন কোন আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৪১ চনত আফগানসকলৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুওৱা মূল ইংৰাজ বিষয়াগৰাকী আছিল মেকনগটন।
(c) ভাৰতত ডাকটিকটৰ প্ৰচলন কাৰ দিনত হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত লৰ্ড ডেলহাউছিৰ কাৰ্যকালত ডাকটিকট ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰা হৈছিল।
(d) কোনখন নির্দেশপত্ৰৰ মর্মে বৃটিছসকলে নিম্ন পৰ্যায়ত শিক্ষাৰ মাধ্যম মাতৃভাষা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ‘উদৰ প্ৰেৰণপত্ৰ’ নামৰ নিৰ্দেশনাখনৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিম্ন স্তৰত শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে মাতৃভাষাক স্বীকৃতি দিছিল।
(e) ৰণজিৎ সিঙৰ পুত্ৰৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ তেওঁৰ পুত্ৰৰ নাম দলীপ সিং আছিল।
2. তিনি / চাৰিটামান উত্তৰ দিয়াঁ।
(a) স্বর্তবিলোপ নীতি কি? ইয়াৰ চৰ্তকেইটা কি কি লিখাঁ।
উত্তৰঃ স্বত্ববিলোপ নীতিৰ অৰ্থ হৈছে উত্তৰাধিকাৰৰ ক্ষমতা বাতিল কৰা। ভাৰতীয় দেশীয় ৰাজ্যসমূহক ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ লৰ্ড ডেলহাউছিয়ে এই নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
ইয়াৰ প্ৰধান চৰ্তসমূহ আছিল-
ক) ইংৰাজৰ অধীনস্থ কোনো ৰাজ্যৰ ৰজাৰ নিজা পুত্ৰ সন্তান নাথাকিলে, তেওঁৰ তোলনীয়া পুত্ৰই ৰজা হোৱাৰ অধিকাৰ নাপাব। তেনে ৰাজ্য পোণপটীয়াকৈ কোম্পানীৰ দখললৈ যাব।
খ) ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ পৰা আগতীয়া অনুমতি গ্ৰহণ নকৰাকৈ কোনো ৰজাই তোলনীয়া পুত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিব।
গ) আগৰে পৰা তোলনীয়া পুত্ৰ থাকিলেও, পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ৰাজপাট দাবী কৰিবলৈ সক্ষম নহ’ব।
(b) আফগান নেতা-চাহ-চুজাই কেনেকৈ সিংহাসন লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মধ্য এছিয়া অঞ্চলত ৰুছসকলে নিজৰ বাণিজ্যিক উপনিবেশ নিৰ্মাণ কৰাত ইংৰাজসকল শংকিত হৈ পৰিছিল। সেই একে সময়তে আফগানিস্তানত আভ্যন্তৰীণ কন্দল চলি আছিল। দুৰাণী ৰাজবংশৰ শাসক চাহ-চুজাই ৰাজ্যৰ পৰা বিতাড়িত হৈ ভাৰতত ইংৰাজৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈছিলহি। চাহ-চুজাৰ স্থানত বৰকজাই বংশৰ দোস্ত মহম্মদ আফগানিস্তানৰ আমীৰ পদত অধিষ্ঠিত হৈছিল। গৱৰ্ণৰ অকলেণ্ডে দোস্ত মহম্মদলৈ বশ্যতামূলক মিত্ৰতাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল যদিও তেওঁ সেয়া নাকচ কৰে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ১৮৩৯ চনত লৰ্ড অকলেণ্ডে আফগানিস্তানৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰি কাবুল দখল কৰে আৰু চাহ-চুজাক পুনৰ আমীৰ পাতে।
(c) লর্ড এলেনবৰোৱে কেনেকৈ সিন্ধু প্রদেশ দখল কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৪২ চনত লৰ্ড এলেনবৰোৱে সিন্ধু প্ৰদেশ নিজৰ অধীনলৈ আনিবৰ বাবে ছাৰ চাৰ্লছ নেপিয়াৰৰ সেনাপতিত্বত এটি ব্ৰিটিছ সৈন্যদল প্ৰেৰণ কৰে। এই সৈন্যবাহিনীয়ে সিন্ধু অঞ্চলৰ থলুৱা বেলুচী লোকসকলৰ ওপৰত বহুতো নিৰ্যাতন চলায়। ১৮৪৩ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত নেপিয়াৰে স্থানীয় আমীৰসকলৰ সন্মিলিত সামৰিক শক্তিক পৰাস্ত কৰে আৰু সেই বছৰৰে আগষ্ট মাহত সিন্ধু ৰাজ্যক ইংৰাজ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। একেদৰে, ১৮৪৩ চনতেই বশ্যতামূলক মিত্ৰতা নীতিৰ জৰিয়তে লৰ্ড এলেনবৰোৱে গোৱালিয়ৰ ৰাজ্যখনকো কোম্পানীৰ সাম্ৰাজ্যত চামিল কৰিছিল।
3. চমুটোকা লিখাঁ।
উত্তৰঃ (a) উদৰ প্ৰেৰণ পত্রঃ ১৮৫৪ চনত লৰ্ড ডেলহাউছিৰ শাসনকালত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদৰ সভাপতি ছাৰ চাৰ্লছ উডে ভাৰতবৰ্ষৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাক লৈ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্দেশনাৱলী জাৰি কৰিছিল। এই বিশেষ নিৰ্দেশনাখনকে ‘উদৰ প্ৰেৰণপত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। এই পত্ৰৰ আধাৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ প্ৰতিখন প্ৰদেশতে সুকীয়াকৈ একোটা শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰা হৈছিল। শিক্ষা বিভাগৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰিবলৈ ‘ডিৰেক্টৰ অৱ পাব্লিক ইনষ্ট্ৰাকচন’ নামৰ এটা নতুন পদ মুকলি কৰা হৈছিল। তদুপৰি মাদ্ৰাজ, কলিকতা আৰু বোম্বাইত একোখনকৈ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লগতে চৰকাৰী অনুদানৰ সহায়ত বিদ্যালয় পৰিচালনাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। লগতে নিম্ন পৰ্যায়ত মাতৃভাষাৰ যোগেদি পাঠদান কৰাৰো সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল।
(b) ডেল হাউছিৰ অযোধ্যা দখল: লৰ্ড ডেলহাউছিয়ে ভাৰতৰ দেশীয় ৰাজ্যসমূহ কোম্পানীৰ সাম্ৰাজ্যভুক্ত কৰিবলৈ কেতবোৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘কুশাসন বা অৰাজকতাৰ অভিযোগ’ আছিল অন্যতম। এই বিশেষ নীতিৰ অচিলা লৈয়েই ডেলহাউছিয়ে অযোধ্যা ৰাজ্য নিজৰ দখললৈ নিছিল। সেই সময়ছোৱাত অযোধ্যাৰ শাসনকৰ্তা আছিল ৱাজিদ আলী। তেওঁ ৰাজ্যখন সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে বুলি অভিযোগ তুলি ডেলহাউছিয়ে অযোধ্যাক ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনলৈ নিছিল।
(c) লাহোৰ চুক্তি: মহাৰাজা ৰণজিৎ সিং আৰু ইংৰাজ প্ৰশাসনৰ মাজত এখন স্থায়ী মিত্ৰতা চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল আৰু দুয়ো পক্ষই সেয়া মানি চলিছিল। কিন্তু ৰণজিৎ সিঙৰ মৃত্যুৰ পাছত শিখসকলৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা আভ্যন্তৰীণ সংঘাতৰ সুযোগ লৈ ১৮৪৫ চনত ইংৰাজ আৰু শিখসকলৰ মাজত ৰণৰ সূত্ৰপাত ঘটে। এই যুদ্ধত শিখসকলৰ পৰাজয় ঘটিছিল আৰু ইয়াৰ পৰিণতি স্বৰূপে ১৮৪৬ চনত বিখ্যাত লাহোৰ চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল। লাহোৰ চুক্তিৰ চৰ্তসমূহ আছিল-
(i) ব্ৰিটিছে দলীপ সিঙক পুনৰাই পঞ্জাৱৰ ৰজা, ৰাণী ঝিন্দানক তেওঁৰ অভিভাৱিকা আৰু লালসিঙক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল।
(ii) শিখসকলে শতদ্ৰু নদীৰ দক্ষিণ পাৰৰ সমগ্ৰ এলেকা তথা শতদ্ৰু আৰু বিপাশা নদীৰ মাজৰ জলন্ধৰ দোৱাব অঞ্চলটো ইংৰাজক অৰ্পণ কৰিছিল।
(iii) যুদ্ধৰ ক্ষতিপূৰণ স্বৰূপে ইংৰাজে ১০ লাখ টকা নগদ ধন আদায় কৰাৰ লগতে কাশ্মীৰ, হাজাৰাক সাঙুৰি সিন্ধু আৰু বিপাশাৰ মাজৰ পাৰ্বত্য ৰাজ্যসমূহো লাভ কৰিছিল।
(iv) লাহোৰত এটি ব্ৰিটিছ সামৰিক বাহিনী ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল, যাৰ বিনিময়ত কোম্পানীক প্ৰতি বছৰে ২২ লাখ টকা প্ৰদান কৰিব লাগিছিল।
4. উত্তৰ লিখা।
(a) ডেল হাউছিৰ কাৰ্যাৱলী বর্ণনা কৰাঁ।
উত্তৰঃ ১৮৪৮ চনৰ পৰা ১৮৫৬ চনলৈকে লৰ্ড ডেলহাউছিয়ে গৱৰ্ণৰ হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰিছিল। তেওঁৰ শাসনকালতেই ভাৰতবৰ্ষত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ পৰিসৰ সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পাইছিল। ডেলহাউছিয়ে প্ৰধানকৈ তিনিটা সুনিৰ্দিষ্ট নীতি প্ৰয়োগ কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল। সেই নীতিকেইটা আছিল- (ক) প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধৰ সহায়ত, (খ) স্বত্ববিলোপ নীতিৰ প্ৰয়োগ কৰি, আৰু (গ) অৰাজকতা বা কুশাসনৰ অভিযোগ জাপি দি।
(b) প্রথম ইংগ শিখ যুদ্ধৰ কাৰণ আৰু ফলাফল ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰথম ইংগ-শিখ যুদ্ধৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল-
(1) শাসকীয় বৰ্গই খালচা বাহিনীৰ সহায়তেই ৰাজক্ষমতা দখল কৰিছিল যদিও, পাছলৈ তেওঁলোকে এই বাহিনীটোক ভাল চকুৰে চোৱা নাছিল। সেইবাবে খালচা সৈন্যক কোনোবা নহয় কোনোবা অজুহাতত ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত লিপ্ত কৰাই ৰাখিবলৈ তেওঁলোকে বিচাৰিছিল।
(2) আনহাতে, ১৮৪৪ চনত লুধিয়ানাত থকা ব্ৰিটিছ এজেণ্ট মেজৰ ব্ৰডফুটে শিখসকলৰ মাজত বিভেদ আনিবলৈ একাংশ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত নেতাৰ সৈতে মিলি শিখ বিৰোধী কাৰ্যত লিপ্ত হৈছিল।
(3) ইংৰাজ কৰ্তৃপক্ষই শতদ্ৰু নদীৰ পূব দিশে সিন্ধু প্ৰদেশত নিজৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপন কৰাৰ লগে লগে খালচা বাহিনীও যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈ উঠিছিল।
(4) শতদ্ৰু নদীৰ পাৰত ইংৰাজ সৈন্যৰ সমাৱেশ দেখি শিখসকলৰ মনত পঞ্জাৱ আক্ৰমণৰ সন্দেহ ঘনীভূত হৈছিল। ইয়াৰ পৰিণতিস্বৰূপে ১৮৪৫ চনত প্ৰায় ৩৫ বছৰীয়া বন্ধুত্বৰ অন্ত পেলাই গৱৰ্ণৰ লৰ্ড হাৰ্ডিঞ্জ আৰু বিষয়া লৰ্ড গফৰ ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ সৈতে শিখসকলৰ প্ৰথমখন যুদ্ধ আৰম্ভ হৈছিল।
ফলাফল–
(1) পুনৰবাৰ দলীপ সিঙক পঞ্জাৱৰ ৰজা, ৰাণী ঝিন্দানক অভিভাৱিকা আৰু লালসিঙক প্ৰধানমন্ত্ৰী পদত স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হৈছিল।
(2) শতদ্ৰু নদীৰ দক্ষিণাঞ্চলৰ লগতে শতদ্ৰু আৰু বিপাশা নদীৰ মাজৰ জলন্ধৰ দোৱাব এলেকা শিখসকলে ইংৰাজক এৰি দিবলগীয়া হৈছিল।
(3) যুদ্ধৰ ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ইংৰাজে ৫০ লাখ টকাৰ লগতে কাশ্মীৰ, হাজাৰা আৰু সিন্ধু তথা বিপাশা নদীৰ মধ্যৱৰ্তী পৰ্বতীয়া ৰাজ্যসমূহ লাভ কৰিছিল।
(3) শিখসকলৰ সামৰিক ক্ষমতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰা হৈছিল।
(c) কম্পেনিৰ শাসনকালত (1836 খ্রীষ্টাব্দৰ পৰা 1854 খ্রীষ্টাব্দলৈকে) ভাৰতত হোৱা অর্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিবৰ্তনৰ ওপৰত এটি চমু মূল্যায়ন আগবঢ়োৰাঁ।
উত্তৰঃ ১৮৩৬ চনৰ পৰা ১৮৫৪ চনৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষত মুঠ চাৰিগৰাকী গৱৰ্ণৰে প্ৰশাসন চলাইছিল। তেওঁলোকৰ কাৰ্যকালত ভাৰতৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।
ইংলেণ্ডত সংঘটিত হোৱা শিল্প বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱে কোম্পানীৰ অধীনস্থ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন কঢ়িয়াই আনিছিল। কোম্পানীৰ একচেতীয়া ব্যৱসায়ৰ অন্ত পৰাত ভাৰতত মুক্ত বাণিজ্য নীতিৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত এখন কৃষিভিত্তিক দেশ হিচাপে ভাৰতবৰ্ষ শিল্পপ্ৰধান ইংলেণ্ডৰ এখন উপনিবেশত পৰিণত হৈছিল। ব্ৰিটেইনত উৎপাদিত সস্তীয়া সামগ্ৰীৰে ভাৰতৰ বজাৰ উপচি পৰিছিল, যাৰ বাবে ভাৰতৰ থলুৱা কুটিৰ শিল্পসমূহ প্ৰায় মৃত্যুৰ গৰাহত পৰাৰ উপক্ৰম হৈছিল।
ভাৰতত কোম্পানীয়ে নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে কাম কৰিছিল যদিও এই কামবোৰে ভাৰতীয় সমাজলৈ আমূল পৰিৱৰ্তন আনিছিল। লৰ্ড বেণ্টিংকে সমাজৰ পৰা সতীদাহ আৰু শিশুবধৰ দৰে কু-প্ৰথাসমূহ বন্ধ কৰিছিল। একেদৰে, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰৰ সহযোগত লৰ্ড ডেলহাউছিয়ে বিধৱা বিবাহ আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল। এনেবোৰ সামাজিক সংস্কাৰে ভাৰতীয়সকলৰ মনত নতুন চিন্তাধাৰাৰ উন্মেষ ঘটোৱাৰ উপক্ৰম কৰিছিল।
