Class 11 শিক্ষা অধ্যায় ৪ – (১) মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা, (২) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব – সমাধানসমূহ | AHSEC (ASSEB) Assamese Medium
এঘাৰোত শ্ৰেণীৰ শিক্ষা অধ্যায় ৪ – (১) মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা, (২) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্বৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (AHSEC – ASSEB Assamese Medium)
এই অধ্যায়ত দুটা মূল খণ্ড আছে। প্ৰথম খণ্ডত মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ মাজৰ নিবিড় সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, আৰু দ্বিতীয় খণ্ডত শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা, পৰিসৰ আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু শিকন প্ৰক্ৰিয়া বুজি উঠাত মনোবিজ্ঞানে কেনেদৰে সহায় কৰে, সেই বিষয়ে ইয়াত বিশদ আলোচনা আছে। অস্পীন একাডেমীত এই অধ্যায়ৰ সমাধানসমূহ সহজভাৱে আগবঢ়োৱা হৈছে।
✅ কি শিকিব:
- মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক
- শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা, পৰিসৰ আৰু প্ৰকৃতি
- শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা
- এজন শিক্ষকৰ বাবে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ
- শিকন প্ৰক্ৰিয়াত মনোবৈজ্ঞানিক প্ৰভাৱ
🎯 অস্পীন একেডেমীৰ সুবিধা:
- AHSEC (ASSEB)ৰ শেহতীয়া পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি সম্পূৰ্ণ সমাধান
- অধ্যায় ৪ ৰ দুয়োটা খণ্ডৰ প্ৰতিটো প্ৰশ্নৰ সঠিক উত্তৰ
- অসমীয়া মাধ্যমৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সৰল আৰু স্পষ্ট ব্যাখ্যা
- শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী উভয়েই উপকৃত হ’ব পৰা নোটছ
- শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ জটিল ধাৰণাসমূহৰ সহজ উপস্থাপন
Class 11 Education (শিক্ষা) | Assamese Medium Chapter-wise Solutions PDF (Latest Syllabus)
Limited Time Offer!
Get complete chapter-wise solutions PDF for Class 11 Education (Assamese Medium) based on the latest AHSEC (ASSEB) syllabus.
Includes detailed answers, important definitions, and key concepts in Assamese.
Ideal for self-study, homework, and exam-focused revision.
অধ্যায়-৪ (১)
মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা (Psychology and Education)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
ৰচনাত্মক বা দীঘলীয়া প্রশ্নঃ
১। অধ্যয়নৰ এক বিষয় হিচাপে মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰণাৰ পৰিৱৰ্তনৰ এক চমু ইতিহাস দাপ্তি ধৰা।
উত্তৰঃ মানুহে এজন ব্যক্তিৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত মনস্তাত্ত্বিক উপাদানসমূহৰ গুৰুত্ব অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ পৰিণতিত মনোবিজ্ঞান নামেৰে জনাজাত অধ্যয়নৰ শাখাটোৱে শেহতীয়াভাৱে যথেষ্ট মনোযোগ লাভ কৰিছে। ইংৰাজীৰ ‘Psychology’ শব্দটো গ্ৰীক শব্দ “চাইকি” (Psyche) আৰু “লগোজ” (Logos) ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে, য’ত ‘Psyche’ মানে হৈছে আত্মা আৰু ‘Logos’ ৰ অৰ্থ হৈছে বিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন বা আলোচনা। সেয়েহে, উৎপত্তিগত অৰ্থৰ ফালৰ পৰা মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ হৈছে “আত্মা সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানৰ এটি শাখা”।
(ক) আত্মাৰ অধ্যয়ন: প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিকসকলে প্ৰথমে মনোবিজ্ঞানক জ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা হিচাপে ইয়াক সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, মনোবিজ্ঞান হৈছে বিজ্ঞানৰ সেই শাখা, যিয়ে মানুহৰ আত্মা বা আভ্যন্তৰীণ সত্তাৰ বিষয়ে অনুসন্ধান কৰে। কিন্তু জ্ঞানৰ বিকাশৰ লগে লগে মনোবিজ্ঞানৰ এই সংজ্ঞা পৰিত্যাগ কৰা হ’ল, কাৰণ আত্মাক বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰাটো সম্ভৱ নহয়। আত্মা হৈছে অদৃশ্য আৰু অপ্ৰত্যক্ষ, আৰু কোনেও ইয়াক পোনপটীয়াকৈ অনুভৱ কৰিব নোৱাৰে। এই কাৰণে, পিছৰ সময়ত মনোবিজ্ঞানৰ এই সংজ্ঞাটো অগ্ৰাহ্য কৰা হয়।
(খ) মনৰ অধ্যয়ন: ওঠৰ শতিকাৰ সময়ছোৱাত মনোবিজ্ঞানক অন্য এক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱা হৈছিল। ইয়াক মনৰ বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন হিচাপে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰা হৈছিল। কিন্তু এই ধাৰণাটোতো স্পষ্টতা আৰু বাস্তৱসন্মত জ্ঞানৰ অভাৱ দেখা গৈছিল। মনৰ ধাৰণাটোও এক অমূৰ্ত ধাৰণা, যাক হাতেৰে স্পৰ্শ কৰিব বা যাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিব নোৱাৰি। ই হৈছে এটা সাধাৰণ শব্দ, যাক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে অধ্যয়ন কৰা সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে, মনোবিজ্ঞানৰ এই সংজ্ঞাটোও অমান্য কৰা হয়।
(গ) চেতনাৰ অধ্যয়ন: পৰৱৰ্তী সময়ত ভিগ্চ (Wundt) নামৰ স্পেনীয় দাৰ্শনিকজনে মনোবিজ্ঞানক চেতনাৰ অধ্যয়ন বা বিজ্ঞান হিচাপে জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল। তেওঁ মনোবিজ্ঞানক কেৱল সচেতন অৱস্থাৰ অধ্যয়ন বুলি অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ এই সংজ্ঞাটোও গ্ৰহণ কৰা নহ’ল, কিয়নো মন কেৱল চেতন অৱস্থাৰ দ্বাৰা গঠিত নহয়। ইয়াত অৱচেতন আৰু অচেতন অৱস্থাৰো উপস্থিতি থাকে। এইটো বিশ্বাস কৰা হয় যে মনৰ সৰ্ববৃহৎ অংশটো অচেতন মনেহে অধিকাৰ কৰি থাকে আৰু আমাৰ মানসিক ক্ৰিয়া-কলাপত ই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। সেইবাবে, মনোবিজ্ঞানক চেতনাৰ অধ্যয়ন বা বিজ্ঞান বুলি কোৱা ধাৰণাটোক একপক্ষীয় ধাৰণা হিচাপে গণ্য কৰিবলৈ ধৰা হয়।
(ঘ) আধুনিক ধাৰণা বা দৃষ্টিভংগী: আধুনিক কালৰ মনোবিজ্ঞানীসকলে মনোবিজ্ঞানৰ এক নতুন সংজ্ঞা দাঙি ধৰিছে। তেওঁলোকে বিভিন্ন পৰিপ্ৰেক্ষিতত মানসিক প্ৰক্ৰিয়া, অভিজ্ঞতা আৰু আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানকে মনোবিজ্ঞান বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিছে। ইয়াত “মানসিক প্ৰক্ৰিয়া” শব্দটোৱে এজন ব্যক্তিৰ সচেতন অৱস্থা বা সজাগতাৰ কথা বুজাইছে। ই চিন্তা-চৰ্চা, যুক্তি প্ৰদৰ্শন, স্মৰণ কৰা, সমস্যা সমাধান কৰা আদিৰ দৰে মানসিক কাৰ্যকলাপসমূহক সামৰি লয়। এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহক বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰীক্ষা তথা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি। আনহাতে, “অভিজ্ঞতা” শব্দটোৱে মানসিক বা ব্যক্তিগত উপলব্ধি বা অনুভৱক বুজাইছে। ই ব্যক্তিভেদে ভিন ভিন হয়। অভিজ্ঞতাৰ অনুভৱসমূহ কিছুমান আভ্যন্তৰীণ, শাৰীৰিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(৫) সৰ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্য ধাৰণা বা দৃষ্টিভংগী: সৰ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্য সংজ্ঞাটোত কোৱা হৈছে যে “মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান।” “আচৰণ” শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতি বা উদ্দীপকৰ (Stimulus) প্ৰতি প্ৰদৰ্শন কৰা সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়া। কিন্তু মনোবিজ্ঞানত “আচৰণ” শব্দটো অধিক বিস্তৃত অৰ্থত ব্যৱহৃত হৈছে। ই শাৰীৰিক, চলন-ফুৰণ, মানসিক, বৌদ্ধিক আৰু আৱেগিক ক্ৰিয়া-কলাপক সামৰি লয়। দৌৰা, জপিওৱা, খোজকঢ়া আদিৰ দৰে শাৰীৰিক কাৰ্যকলাপ; চিন্তা-চৰ্চা কৰা, যুক্তি দিয়া, অনুভৱ কৰা, স্মৰণ কৰা আদি মানসিক তথা বৌদ্ধিক ক্ৰিয়া-কলাপসমূহৰ লগতে খং-ৰাগ, সুখ-দুখৰ অনুভৱ আদিৰ দৰে আৱেগিক অভিজ্ঞতাসমূহো “আচৰণ” শব্দটোৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে। এইদৰে, মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল মানৱ আচৰণ। সেয়েহে, ওপৰত উল্লেখিত মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাসমূহৰ ভিতৰত মনোবিজ্ঞানক “আচৰণৰ বিজ্ঞান” বুলি বিবেচনা কৰা সংজ্ঞাটোকে আটাইতকৈ উপযুক্ত সংজ্ঞা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি।
২। মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন ধাৰণাৰ ভিতৰত কোনটো তোমাৰ গ্রহণযোগ্য আৰু কিয়?
উত্তৰঃ শতিকাজুৰি মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ বা চৰিত্ৰ বুজাবলৈ বহুতো ধাৰণা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিকসকলে মনোবিজ্ঞানক “আত্মাৰ বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন” হিচাপে ধাৰণা কৰিছিল। ওঠৰ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ইয়াক “মনৰ বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন” হিচাপে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত মনোবিজ্ঞানক “চেতনাৰ বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন” হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল। অৱশ্যে আধুনিক কালৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক “ভিন্ন প্ৰসংগত মানসিক প্ৰক্ৰিয়া, অভিজ্ঞতা আৰু আচৰণ অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞান” বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰা হৈছিল। শেষত বিশ শতিকাত মনোবিজ্ঞানক “আচৰণৰ বিজ্ঞান” বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে।
আমি যেতিয়া ওপৰত উল্লেখিত সকলোবোৰ সংজ্ঞালৈ লক্ষ্য কৰোঁ, তাৰ ভিতৰত শেষৰ সংজ্ঞাটোৱেই আটাইতকৈ সঠিক আৰু গ্ৰহণযোগ্য যেন বোধ হয়। সেয়েহে, আমি “মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান” বোলা ধাৰণাটোক সমৰ্থন কৰোঁ, যিয়ে মানুহৰ আচৰণ সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰে।
”আচৰণ” শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতি বা উদ্দীপকৰ প্ৰতি আমি জনোৱা সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়া। কিন্তু, মনোবিজ্ঞানত “আচৰণ” শব্দটো অধিক বহল অৰ্থত ব্যৱহৃত হৈছে। ই শাৰীৰিক, চলন-ফুৰণ, মানসিক, বৌদ্ধিক আৰু আৱেগিক ক্ৰিয়া-কলাপসমূহক সামৰি লয়, যাৰ সৰহসংখ্যককে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে অধ্যয়ন কৰিব পৰা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত দৌৰা, জপিওৱা, খোজকঢ়া আদিৰ দৰে শাৰীৰিক কাৰ্য; চিন্তন, যুক্তি প্ৰদৰ্শন, অনুভৱ কৰা, স্মৰণ কৰা আদিৰ দৰে মানসিক তথা বৌদ্ধিক কাৰ্যকলাপৰ লগতে খং-ৰাগ, সুখ-দুখৰ অনুভৱ আদিৰ দৰে আৱেগিক অভিজ্ঞতাসমূহো “আচৰণ” শব্দটোৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। আচৰণসমূহ সহজ-সৰল বা জটিল হ’ব পাৰে অথবা এইবোৰ ক্ষণস্থায়ী বা দীৰ্ঘকালীন হ’ব পাৰে। কিছুমান আচৰণ দৃশ্যমান বা স্পষ্ট হ’ব পাৰে, যিবোৰ আমি প্ৰত্যক্ষভাৱে বা বাহ্যিকভাৱে দেখিব পাৰোঁ, আনহাতে কিছুমান অদৃশ্যমান বা গুপ্ত হ’ব পাৰে, যিবোৰ আমি বাহ্যিকভাৱে দেখা নাপাওঁ। এই সকলোবোৰ লগ লাগি মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু গঠিত হৈছে। অৰ্থাৎ, মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ মুখ্য লক্ষ্যবিন্দু হৈছে মানৱ আচৰণ, যি আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিকভাৱে দুয়ো ধৰণে সংঘটিত হয়। আচৰণে এজন ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত চৰিত্ৰ উন্মোচন কৰে। সেয়েহে, ওপৰত উল্লেখিত মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাসমূহৰ ভিতৰত মনোবিজ্ঞানক “আচৰণৰ বিজ্ঞান” বুলি কোৱা সংজ্ঞাটো আটাইতকৈ উপযুক্ত সংজ্ঞা। আচৰণভিত্তিক তথ্যসমূহক পৰীক্ষা তথা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি। ইয়াক পৰ্যবেক্ষণ আৰু বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি। আমি ব্যক্তিৰ আচৰণৰ কাৰণ আৰু প্ৰকৃতিৰ ক্ষেত্ৰত সঠিক বা স্পষ্ট বৈজ্ঞানিক সিদ্ধান্ত তথা ধাৰণাত উপনীত হ’বলৈ সক্ষম হওঁ। সেয়েহে, আমি মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান হিচাপে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰা ধাৰণাটোক সৰ্বাধিক সঠিক তথা উপযুক্ত সংজ্ঞা বুলি সমৰ্থন কৰোঁ।
৩। মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ সম্বন্ধে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অধ্যয়নৰ শাখা হিচাপে মনোবিজ্ঞানৰ নিজা পৰিসৰ আছে। ইয়াৰ মুখ্য বিষয়বস্তু হৈছে মানৱ অভিজ্ঞতা আৰু আচৰণেৰে গঠিত। ই প্ৰাথমিকভাৱে আচৰণৰ কাৰকসমূহ আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি অধ্যয়ন কৰে। এইদৰে, আচৰণ হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ মূল অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ। আচৰণ শব্দটোৱে অধ্যয়নৰ এক বিশাল ক্ষেত্ৰক সামৰি লয়। ই শাৰীৰিক, চলন-ফুৰণ, মানসিক, বৌদ্ধিক আৰু আৱেগিক আদি প্ৰায়বোৰ বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰিব পৰা কাৰ্যকলাপক ইয়াৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। দৌৰা, জপিওৱা, খোজকঢ়া আদিৰ দৰে শাৰীৰিক কাৰ্য তথা চিন্তন, যুক্তি প্ৰদৰ্শন, অনুভৱ কৰা, স্মৰণ কৰা আদিৰ দৰে মানসিক তথা বৌদ্ধিক কাৰ্যকলাপৰ লগতে খং-ৰাগ, সুখ-দুখৰ অনুভৱ আদিৰ দৰে আৱেগিক অভিজ্ঞতাসমূহ আচৰণৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে।
মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ আন এটা মুখ্য বিষয় বা ক্ষেত্ৰ হৈছে অভিজ্ঞতা। প্ৰত্যেকটো অভিজ্ঞতাতে তিনিটা উপাদান জড়িত হৈ থাকে, যেনে- জ্ঞান (Cognition), ইচ্ছা (Conation) আৰু অনুভূতি (Affection)। কিছুমান মনোবিজ্ঞানীয়ে জ্ঞানৰ দিশটোৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইচ্ছা আৰু অনুভূতিৰ দিশটোৰ ওপৰত জোৰ দিয়া দেখা যায়। হাৰবাৰ্ট (Herbart) আৰু হিউমৰ (Hume) দৰে মনোবিদসকলে জ্ঞানৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰাৰ বিপৰীতে মেকডুগালে (McDougall) মনৰ ইচ্ছাক অধিক অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব যিটোৰ ওপৰতে নাথাকক কিয়, সৰহসংখ্যক মনোবিদে আমাৰ সজ্ঞান মনৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আছে বুলি মন্তব্য আগবঢ়াইছে, এইকেইটা হৈছে- জ্ঞান, ইচ্ছা আৰু অনুভূতি। এইকেইটা মনৰ সচেতন দিশৰ সৈতে জড়িত। ইয়ে মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু গঠন কৰে।
মনোবিজ্ঞানে মনৰ সচেতন দিশটোৰ উপৰি মনৰ নিজ্ঞান (Unconscious) দিশটোও আলোচনা কৰে। আমাৰ আচৰণ, চিন্তন প্ৰক্ৰিয়া, মানসিক গঠন, আভ্যন্তৰীণ কাৰ্যকলাপৰ প্ৰায়বোৰেই মনৰ নিৰ্দিষ্ট নিজ্ঞান উপাদানেৰে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। শেহতীয়াভাৱে মনৰ নিজ্ঞান দিশটোৰ ওপৰত যথেষ্ট গৱেষণা চলি আছে আৰু এইদৰেই মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ দিনক দিনে অধিক বিস্তৃত হ’বলৈ ধৰিছে।
৪। “শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞান ইটো সিটোৰ পৰিপূৰক বিৰোধী নহয়”- উক্তিটিৰ ব্যাখ্যা দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ “মনোবিজ্ঞান” শব্দটোক “আচৰণৰ বিজ্ঞান” বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি। ই প্ৰধানকৈ মানৱ আচৰণ আৰু শিক্ষণ কাৰ্যকে ধৰি এনে আচৰণৰ উৎপত্তিৰ কাৰকসমূহ অধ্যয়ন কৰে। প্ৰকৃততে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া যথেষ্ট পৰিমাণে নিৰ্দিষ্ট কিছুমান মনস্তাত্ত্বিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। অৰ্থাৎ, অধ্যয়নৰ এই দুয়োটা ক্ষেত্ৰই পৰস্পৰে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
(ক) পাৰ্থক্য: অৱশ্যে দুয়োটা বিষয়ৰ মাজত বহুতো পাৰ্থক্যও আছে। শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞান দুয়োটা বিষয়ৰে পৃথক লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য আছে। শিক্ষাক এবিধ আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science) বুলি কোৱা হয়, যিয়ে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কেনেধৰণৰ আদৰ্শ আৰু নীতি অনুসৰণ কৰিব লাগে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে মনোবিজ্ঞান হৈছে এক বাস্তৱভিত্তিক বিজ্ঞান (Positive Science) আৰু ই দৃশ্যমান, শ্ৰাব্য তথা স্পৰ্শ কৰিব পৰা আচৰণৰ সৈতে জড়িত। ই ইয়াৰ তথ্যসমূহ বুজিবলৈ বা বুজাবলৈ প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ দৰে পদ্ধতিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু সেয়েহে ইয়াক বাস্তৱ বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।
(খ) শিক্ষাৰ ওপৰত মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰভাৱ: এই পাৰ্থক্যসমূহ থকা সত্ত্বেও এইটো মন কৰিবলগীয়া কথা যে জ্ঞানৰ এই শাখা দুটা পৰস্পৰ বিৰোধী নহয়, বৰঞ্চ ইটো আনটোৰ পৰিপূৰক হে। এটাই আনটো বিষয়লৈ সমৰ্থন যোগায়। তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাক সহায় কৰে:
১। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাক শিক্ষণৰ লক্ষ্য সাধন কৰাত সহায় কৰে। শিক্ষাৰ বহুতো ধাৰণা বা তত্ত্ব নিৰ্দিষ্ট কিছুমান মনোবৈজ্ঞানিক বিচাৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
২। শিক্ষা সম্বন্ধীয় তত্ত্ব বা নীতিসমূহৰ ফলপ্ৰসূ অনুশীলনৰ বাবে আমাক মনোবিজ্ঞানৰ সহায়ৰ প্ৰয়োজন। শিক্ষাৰ্থীৰ স্মৃতি শক্তি, অভিপ্ৰেৰণা, আগ্ৰহ, বৌদ্ধিক ক্ষমতা, ব্যক্তিত্ব আদিৰ দৰে মনস্তাত্ত্বিক উপাদানে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
৩। শ্ৰেণীকোঠাৰ শিক্ষণ পদ্ধতিও নিৰ্দিষ্ট কিছুমান মনোবৈজ্ঞানিক কাৰকৰ দ্বাৰা যথেষ্ট প্ৰভাৱান্বিত হৈ থাকে। শিক্ষকে তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মনস্তাত্ত্বিক বা মানসিক প্ৰয়োজন তথা আৱশ্যকতাসমূহক বুজি উঠিলেহে ফলপ্ৰসূ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন হ’ব পাৰে।
৪। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাত প্ৰকল্পভিত্তিক পদ্ধতি, কৰ্মৰ জৰিয়তে শিক্ষা, দলীয় আলোচনা, ঘটনাৰ বিৱৰণ অধ্যয়ন পদ্ধতি আদিৰ দৰে শিক্ষাদানৰ কেতবোৰ নতুন নতুন পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰি সহায় কৰিছে।
৫। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত অভিপ্ৰেৰণা, আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ আদি বিকাশ কৰাৰ ক্ষেত্ৰসমূহত শিক্ষাক সহায় কৰে। শিক্ষাৰ্থীসকলক অভিপ্ৰেৰিত কৰাৰ প্ৰয়োজন আৰু ইয়াৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীসকলক অভিপ্ৰেৰিত কৰাৰ কৌশলৰ নিৰ্দিষ্ট মনোবৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ আৱশ্যক, যিটো কেৱল মনোবিজ্ঞানেহে প্ৰদান কৰিব পাৰে।
৬। বৰ্তমান নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শদান শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলাত পৰিণত হৈছে। শিক্ষকে তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকল বিপদত পৰিলে তেওঁলোকক ব্যক্তিগতভাৱে পৰামৰ্শ প্ৰদান তথা দিক্দৰ্শন কৰা উচিত। পৰামৰ্শ প্ৰদানে শিক্ষাৰ্থী এজনে সম্মুখীন হোৱা বহুতো শৈক্ষিক সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে। মনোবিজ্ঞান নজনা পৰামৰ্শদাতা এজনে কোনোমতেই তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক সঠিকভাৱে বুজিব নোৱাৰে।
(গ) মনোবিজ্ঞানৰ ওপৰত শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ: কেৱল মনোবিজ্ঞানেই শিক্ষাক সহায় নকৰে, শিক্ষাইও সাম্প্ৰতিক সময়ৰ মনোবিজ্ঞানৰ বিকাশত বৃহৎভাৱে অৰিহণা যোগাই আহিছে। শিক্ষাই বহুতো মনোবৈজ্ঞানিক শব্দ আৰু ধাৰণাক জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছে। অধ্যয়নৰ শাখা হিচাপে মনোবিজ্ঞান বিষয়টো শিক্ষাৰ সহায় অবিহনে স্থবিৰ হৈ থাকিলহেঁতেন। শিক্ষাৰ জৰিয়তেহে মনোবিজ্ঞানৰ আৱিষ্কাৰসমূহ প্ৰকট হৈছে। শিক্ষাই মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। তদুপৰি শিক্ষাই মনোবিজ্ঞানৰ নতুন নতুন শাখাসমূহ যেনে- শিশু মনোবিজ্ঞান, শিক্ষা মনোবিজ্ঞান, নৈদানিক মনোবিজ্ঞান আদিৰ বিকাশ ঘটাইছে।
এইদৰে মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা দুয়োটা বিষয় ওতপ্ৰোতভাৱে সম্পৰ্কযুক্ত আৰু অধ্যয়নৰ বাবে সদৃশ তথা উমৈহতীয়া বিষয়বস্তুযুক্ত। সেয়েহে শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞান ইটো আনটোৰ বিৰোধী নহয়, বৰং পৰস্পৰৰ পৰিপূৰকহে।
চমু প্রশ্ন:
১। মনোবিজ্ঞান শব্দটোৰ উৎপত্তি সম্বন্ধে লিখা।
উত্তৰঃ “মনোবিজ্ঞান” শব্দটো, যাক ইংৰাজীত ‘Psychology’ বুলি কোৱা হয়, সেই শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ দুটা শব্দ— ‘Psyche’ (চাইকি) আৰু ‘Logos’ (ল’গোজ) ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ‘Psyche’ শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে আত্মা আৰু ‘Logos’ শব্দটোৰ মানে হৈছে অধ্যয়ন বা আলোচনাৰ বিজ্ঞান। এইদৰে “মনোবিজ্ঞান” শব্দটোৰ উৎপত্তিগত অৰ্থ হ’ল আত্মাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা জ্ঞানৰ শাখা। অৰ্থাৎ, গ্ৰীক দাৰ্শনিকসকলে আগবঢ়োৱা ধাৰণা অনুসৰি মনোবিজ্ঞান হৈছে জ্ঞানৰ এনে এটা শাখা, যিয়ে ব্যক্তিৰ আভ্যন্তৰীণ সত্তা বা দিশসমূহ অধ্যয়ন কৰে।
২। মনোবিজ্ঞানক কিয় আচৰণৰ বিজ্ঞান বোলা হয়?
উত্তৰঃ বৰ্তমান সময়ত “মনোবিজ্ঞান” শব্দটোক সাধাৰণতে “আচৰণৰ বিজ্ঞান” হিচাপে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰা হয়। মনোবিজ্ঞানক আচৰণ বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়, কিয়নো ইয়াৰ অধ্যয়নৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল মানৱ আচৰণ। অৰ্থাৎ, কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি ব্যক্তি এজনে কেনেদৰে সঁহাৰি জনায় বা প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু এই আচৰণৰ উৎপত্তিৰ কাৰণসমূহ কি— সেই বিষয়ে অনুসন্ধান কৰাটোৱেই হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰধান লক্ষ্য। মনোবিজ্ঞানে শাৰীৰিক, মানসিক, বৌদ্ধিক আৰু আৱেগিক স্তৰৰ সৈতে জড়িত আচৰণসমূহ অধ্যয়ন কৰে। ই সহজ-সৰল, জটিল, দৃশ্যমান বা প্ৰকাশ্য (overt) আৰু অস্পষ্ট অদৃশ্যমান বা গোপন (covert) আচৰণসমূহকে ধৰি মানুহৰ সকলো ধৰণৰ আচৰণৰে অধ্যয়ন কৰে। সেয়েহে, মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে মানৱ আচৰণৰ সৰ্বাত্মক অধ্যয়ন।
৩। মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ যথেষ্ট ব্যাপক-উক্তিটিৰ যথার্থতা বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ এক বিশাল পৰিসৰ আছে, কিয়নো ইয়াৰ প্ৰধান বিষয়বস্তু হৈছে মানৱ আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতা। এই দুয়োটা ধাৰণাই যথেষ্ট ব্যাপক, যি দুটাক বিস্তৃত অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন। অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জ্ঞান (Cognition), ক্ৰিয়া বৃত্তি (Conation) আৰু অনুভূতি বা আৱেগিক (Affection) এই তিনিটা দিশ জড়িত হৈ থাকে। ইয়াৰ উপৰিও এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ বাহিৰেও মনোবিজ্ঞানে মানুহৰ অৱচেতন (Subconscious) আৰু নিজ্ঞান (Unconscious) বা গোপন দিশসমূহো অধ্যয়ন কৰে। এই অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰসমূহ যথেষ্ট বিস্তৃত আৰু নতুন নতুন ধাৰণা আৱিষ্কাৰ হৈ থকাটোৱে মনোবিজ্ঞান বিষয়টোক বছৰে বছৰে আৰু অধিক ব্যাপক আৰু বিস্তৃত কৰি তুলিছে। সেয়েহে, মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ যথেষ্ট ব্যাপক বুলি কৰা উক্তিটো সম্পূৰ্ণৰূপে যথাৰ্থ।
৪। মনোবিজ্ঞানৰ দুটা শাখাৰ নাম উল্লেখ কৰা আৰু সেই দুটা বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ কেইবাটাও শাখা আছে। ইয়াৰ ভিতৰত মনোবিজ্ঞানৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা হৈছে শিশু মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা মনোবিজ্ঞান।
(ক) শিশু মনোবিজ্ঞান: যি বিজ্ঞানে শিশুকালৰ পৰা কৈশোৰলৈকে শিশুসকলৰ আচৰণগত বৈশিষ্ট্য আৰু বিকাশ সম্বন্ধে অধ্যয়ন কৰে, তাকে শিশু মনোবিজ্ঞান বুলি জনা যায়। শিশু এটি এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক লোকতকৈ যথেষ্ট বেলেগ হয়। শিশুসকলে এজন পূৰ্ণবয়স্ক লোকতকৈ পৃথক ধৰণে চিন্তা কৰে, কাৰ্য সম্পাদন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগীও ভিন্ন হয়। তেওঁলোকৰ ধাৰণা, বুদ্ধিমত্তা, আকাংক্ষা আৰু আৱেগসমূহ কিশোৰ-কিশোৰী আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কসকলতকৈ যথেষ্ট পৃথক। সেয়েহে, শিশুসকলৰ মানসিক প্ৰয়োজনসমূহ অধিক ভালদৰে বুজিবলৈ মনোবিজ্ঞানৰ এই নতুন শাখাটোৰ সৃষ্টি কৰা হৈছে, যাক শিশু মনোবিজ্ঞান বোলা হয়।
(খ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান: সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰণা আৰু তত্ত্বসমূহক শিক্ষা ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাৰ ফলস্বৰূপে বিকশিত হোৱা মনোবিজ্ঞানৰ শাখাটোকে শিক্ষা মনোবিজ্ঞান বুলি জনা যায়। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানক ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞানৰ (Applied Psychology) সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু জনপ্ৰিয় শাখা হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়। শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হৈছে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্যবিন্দু বা কেন্দ্ৰীয় বিষয়। ই শিশু এটিৰ শিক্ষণ দক্ষতা বা কৌশল উন্নত কৰিবলৈ শিশুটিৰ আচৰণ কেনেদৰে সংশোধন কৰিব পাৰি তাক অধ্যয়ন কৰে। লগতে ই শৈশৱৰ পৰা কৈশোৰলৈকে শিশুৰ বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আৰু এই দিশসমূহে শিশুৰ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে সেয়াও অধ্যয়ন কৰে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকসকলক সঠিক পাঠ্যক্ৰম, অধিক উন্নত শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু ফলপ্ৰসূ মূল্যায়ন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
বস্তুনিষ্ঠ প্রশ্নঃ
১। তলত দিয়া বাক্যসমূহৰ বিপৰীতে “সত্য” বা “অসত্য” লিখি উত্তৰ দিয়া।
(ক) মনোবিজ্ঞান এবিধ ইতিবাচক বিজ্ঞান।
উত্তৰঃ সত্য
(খ) মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য নির্ধাৰণ কৰে।
উত্তৰঃ অসত্য
(গ) মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান বোলা হয়।
উত্তৰঃ সত্য
(ঘ) শিশু মনোবিজ্ঞানে কৈশোৰৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।
উত্তৰঃ অসত্য
(ঙ) মনোবিজ্ঞানত গবেষণাগাৰৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন নাই।
উত্তৰঃ সত্য
(চ) শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞানৰ উদ্দেশ্য একেধৰণৰ।
উত্তৰঃ অসত্য
২। তলত দিয়া উক্তিসমূহৰ শুদ্ধতা/অশুদ্ধতা বিচাৰ কৰাঃ
(ক) শিক্ষাৰ তত্ত্বসমূহৰ নিৰ্ধাৰণত মনোবিজ্ঞানে সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
(খ)শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞান ইটো সিটোৰ পৰিপন্থী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(গ) মনোবিজ্ঞানে কেৱল মনৰ সচেতন দিশটো অধ্যয়ন কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(ঘ) শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশৰ লগত মনোবিজ্ঞানৰ সম্বন্ধ নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(৫) মনোবিজ্ঞানে অস্বাভাবিক আচৰণ সম্বন্ধে আলোচনা নকৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(চ) মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ সীমিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
৩। প্রথমস্তম্ভৰ লগত দ্বিতীয়স্তম্ভৰ উক্তি বিজোৱা(ৰেখা অংকনৰ সহায়েৰে):
প্রথম স্তম্ভ দ্বিতীয় স্তম্ভ
১। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক (ক) মনৰ বিজ্ঞান বোলা হৈছিল।
২। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান (খ) মানসিক বিকাশ সম্বন্ধে বুজাত সহায় কৰে।
৩। নৈদানিক মনোবিজ্ঞানে (গ) স্বভাবতে ব্যক্তিকেন্দ্রিক
৪। ১৮ শ শতিকাত মনোবিজ্ঞানক (ঘ) ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞানৰ এটি শাখা
৫। মানৱ অভিজ্ঞতাসমূহ (ঙ) পৰামর্শদান কার্যত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ
প্রথম স্তম্ভ | দ্বিতীয় স্তম্ভ |
|---|---|
১। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক ২। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান ৩। নৈদানিক মনোবিজ্ঞানে ৪। ১৮শ শতিকাত মনোবিজ্ঞ ৫। মানৱ অভিজ্ঞতাসমূহ | (খ) মানসিক বিকাশ সম্বন্ধে বুজাত সহায় কৰে। (ঘ) ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞানৰ এটি শাখা (ঙ)পৰামৰ্শদান কাৰ্যত সহায় কৰে। (ক) মনৰ বিজ্ঞান বোলা হৈছিল। (গ) স্বভাৱতে ব্যক্তিকেন্দ্রিক |
অধ্যায়-৪ (২)
শিক্ষা মনোবিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
ৰচনাত্মক বা দীঘলীয়া প্রশ্নঃ
১। (ক) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজায়? সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ লগত ইয়াৰ প্ৰভেদ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ছুইজাৰলেণ্ডৰ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক হেইনৰিচ্ছ পেস্তালজীক “শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ জনক” বুলি গণ্য কৰা হয়। শিক্ষণ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ নীতি আৰু তত্ত্বসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ ফলস্বৰূপে মনোবিজ্ঞানৰ এই নতুন শাখা, যাক শিক্ষা মনোবিজ্ঞান বুলি জনা যায়, ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানক শিক্ষণৰ মনোবিজ্ঞান হিচাপেও জনা যায়। বিজ্ঞানৰ যিটো শাখাই শিক্ষণ-শিকন কাৰ্যৰ ওপৰত ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত আগ্ৰহ, বংশগত গুণ, অভিৰোচন আদিৰ দৰে মানসিক বা মনোবৈজ্ঞানিক কাৰকসমূহৰ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰে, তাকেই শিক্ষা মনোবিজ্ঞান নামেৰে জনা যায়। ইয়াক শিক্ষাৰ লগত জড়িত মানৱ আচৰণৰ লগতে শিক্ষণ-শিক্ষাদানক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন মানসিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰ অধ্যয়ন কৰা প্ৰায়োগিক মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিব পাৰি।
তলত উল্লেখ কৰা দিশসমূহৰ ফালৰ পৰা শিক্ষা মনোবিজ্ঞান সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানতকৈ পৃথক:
(১) প্ৰথমতে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান হৈছে এক ইতিবাচক বিজ্ঞান। ই কেৱল দৃশ্যমান, শ্ৰব্যমান আৰু পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পৰা বিষয়বোৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে, শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান, যিয়ে মুখ্যতঃ শিক্ষা ক্ষেত্ৰত পালন কৰা নীতি আৰু আদৰ্শসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে।
(২) দ্বিতীয়তে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানত সিদ্ধান্তত উপনীত হ’বলৈ প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ দৰে পদ্ধতিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু, শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে মূল্যায়নৰ এই প্ৰত্যক্ষ পদ্ধতিসমূহ অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰে।
(৩) তৃতীয়তে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান সাধাৰণতে তাত্ত্বিক বা ব্যাখ্যাধৰ্মী, আনহাতে শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধিক ব্যৱহাৰিক প্ৰকৃতিৰ।
(৪) চতুৰ্থতে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ তুলনাত অধিক বহল।
(৫) পঞ্চমতে, শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে বিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন শাখা; ইয়াৰ বিপৰীতে সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান হৈছে অধ্যয়ন বা বিজ্ঞানৰ এটা পুৰণি শাখা।
(খ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ এটি সংজ্ঞা আগবঢ়োৱা। শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এক অন্যতম আধুনিক শাখা। শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ উৎকৰ্ষ সাধনৰ উদ্দেশ্যে শিক্ষাক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ তত্ত্ব আৰু নীতিসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ ফলস্বৰূপে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ জন্ম হৈছে। মনোবিদসকলে ইয়াক ভিন ভিন ধৰণেৰে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিছে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ মানি লোৱা বা উৎকৃষ্ট সংজ্ঞাটো আগবঢ়াইছে পিটাৰ ছেণ্ডিফ’ৰ্ডে। তেওঁৰ মতে, “শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু হৈছে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি থকা মানৱৰ আচৰণসমূহ। সাধাৰণভাৱে ক’বলৈ গ’লে ই প্ৰাপ্তবয়স্কসকলতকৈ শিশুসকলৰ বিষয়েহে বেছিকৈ আলোচনা কৰে আৰু বিশাল পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষণ পৰিস্থিতি সম্পৰ্কেহে আলোচনা কৰে।” অৰ্থাৎ, শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে প্ৰায়োগিক মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা, যিয়ে শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত মানৱ আচৰণ আৰু শিক্ষণ-শিকন কাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন মানসিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰ অধ্যয়ন কৰে।
শেহতীয়া সময়ত, শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে যথেষ্ট মনোযোগ লাভ কৰিছে। পূৰ্বতে, শিক্ষক আৰু অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তুৰ ওপৰতে সকলো গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। বৰ্তমান, যিকোনো শিক্ষাৰে মুখ্য কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে শিশুসকল। ফৰাচী দাৰ্শনিক আৰু শিক্ষাবিদ জে. জে. কছোৱে পোনপ্ৰথমে এই কথা প্ৰকাশ কৰিছিল যে শিশুৰ স্বাভাৱিক প্ৰকৃতি অনুসৰি শিক্ষা আগবঢ়োৱা উচিত। তেওঁৰ এই ধাৰণাটোক বাস্তৱ ৰূপ দিছিল ছুইজাৰলেণ্ডৰ এজন শিক্ষক হেইনৰিচ্ছ পেস্তালজীয়ে। তেওঁ শিক্ষাক মনোবৈজ্ঞানিক ৰূপ দিবলৈ যত্ন কৰিছিল আৰু তেতিয়াৰে পৰা সকলো শিক্ষাবিদে শিক্ষাত মনোবৈজ্ঞানিক নীতি প্ৰয়োগৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰিবলৈ ধৰিছিল। বৰ্তমান শিক্ষাৰ সকলো ক্ষেত্ৰতে, যেনে-শিক্ষণ পদ্ধতি, পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ, শ্ৰেণীকোঠাৰ ব্যৱস্থাপনা, মূল্যায়ন আদিত মনোবৈজ্ঞানিক নীতিসমূহ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে।
শিক্ষা হৈছে তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰক্ৰিয়া: শিক্ষার্থী, শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষণ বা শিকন পৰিস্থিতি। মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানৰ প্ৰেক্ষাপটত শিক্ষকসকলে এই অপৰিহাৰ্য কাৰকসমূহক অধিক ভালকৈ বুজিবলৈ সক্ষম হয়। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে শিশুৰ স্বভাৱ, প্ৰয়োজন আৰু আৱশ্যকতাসমূহ বুজি উঠাত যথেষ্ট বৰঙণি আগবঢ়াইছে। ই আমাক শিকন বা শিক্ষণ কেনেদৰে সংঘটিত হয় সেয়া বুজাত সহায় কৰাৰ লগতে এই প্ৰক্ৰিয়াক সুচল কৰি তোলা কাৰকসমূহক জানিবলৈ সহায় কৰে। শিকন পৰিস্থিতি মানে হৈছে শিশুসকলে অধ্যয়ন কৰা পৰিবেশ। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকসকলক সফল শিক্ষাদানৰ বাবে উপযুক্ত শিক্ষণ পৰিস্থিতি সৃষ্টি কৰাত বহুলভাৱে সহায় কৰে। এই প্ৰসংগতে আৰ এছ, ডেভিছে কৈছে, “মনোবিজ্ঞানে বিভিন্ন ধৰণৰ মনোবৈজ্ঞানিক পৰীক্ষণৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সম্ভাৱনা আৰু প্ৰভেদসমূহ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে শিক্ষালৈ এক বিশেষ অৱদান আগবঢ়ায়। ই বিদ্যালয়ৰ সময়ছোৱাত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ জ্ঞানৰ বিকাশ আৰু পৰিপক্কতা লাভৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে বৰঙণি যোগায়।”
(গ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ সম্বন্ধে লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষা ক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ তত্ত্ব আৰু নীতিসমূহৰ প্ৰয়োগকেই শিক্ষা মনোবিজ্ঞান বুলি জনা যায়। ই হৈছে শৈক্ষিক পৰিৱেশৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিয়ে প্ৰদৰ্শন কৰা আচৰণৰ অধ্যয়ন। ই শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত মানৱ আচৰণসমূহক বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰাৰ চেষ্টা কৰে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ কিছুমান মূল অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ হৈছে:
(১) শিকাক বা শিক্ষাৰ্থীসকলঃ শিক্ষাৰ্থীসকল হৈছে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ শিকন ক্ষমতাসমূহ উন্নত কৰা আৰু তেওঁলোকৰ মাজত থকা দক্ষতাসমূহ সৰ্বোচ্চ স্তৰত ব্যৱহাৰ কৰা। প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰে কিছুমান স্বকীয় প্রকৃতিগত গুণ আৰু সম্ভাৱনা থাকে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে এই সামৰ্থ্যসমূহ বিকশিত কৰাত তথা শিকন প্ৰক্ৰিয়াত এইবোৰৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰাত সহায় কৰে।
(২) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য: প্ৰতিটো শিশুরে জন্মগতভাৱে নিৰ্দিষ্ট কিছুমান গুণ কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে যিবোৰে তেওঁলোকক আনৰ পৰা পৃথক কৰি তোলে। এই গুণবোৰে তেওঁলোকৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশত এক ডাঙৰ প্ৰভাৱ পেলায়। এই ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যবোৰে তেওঁলোকৰ শৈক্ষিক প্ৰদৰ্শনতো গভীৰভাৱে প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ এই পাৰ্থক্যবোৰৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।
(৩) পৰিৱেশৰ ভূমিকাঃ শিক্ষাক শিক্ষক, শিক্ষাৰ্থী আৰু পৰিৱেশ জড়িত হৈ থকা ত্ৰিপাক্ষিক প্ৰক্ৰিয়া বুলি গণ্য কৰা হয়। এই তিনিওটায়ে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত বৃহৎ প্ৰভাৱ পেলায়। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ, ঘৰ বা পৰিয়ালৰ পৰিবেশ, শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ আদিৰ দৰে ভিন ভিন পৰিৱেশে শিশুৰ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। সেয়েহে ই শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ গঠন কৰে।
(৪) বিকাশৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ: বিকাশৰ চাৰিটা স্তৰ থাকে, এইকেইটা হৈছে শৈশৱ, বাল্যকাল, কৈশোৰ আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থা। বিকাশৰ প্ৰতিটো স্তৰতে কিছুমান সুকীয়া বিকাশমূলক বৈশিষ্ট্য থাকে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ লগতে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত এইবোৰৰ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰে। অৱশ্যে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে প্ৰাপ্তবয়স্কতাতকৈ শৈশৱ, বাল্যকাল আৰু কৈশোৰকালৰ প্ৰতিহে অধিক মনোযোগ দিয়ে।
(৫) মনৰ স্তৰসমূহ: শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে বিশ্বাস কৰে যে আমাৰ মন সচেতন, অৱচেতন আৰু অচেতন নামৰ তিনিটা স্তৰেৰে গঠিত। মনৰ এই তিনিওটা স্তৰ বা দিশেই শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ গঠন কৰে। আমাৰ প্ৰায়বোৰ আচৰণৰ কাৰণ হৈছে মনৰ এই উপাদানসমূহ। প্ৰকৃততে, আমাৰ বহুতো ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে আমাৰ অচেতন মনেই দায়ী।
(৬) শিক্ষণ-শিক্ষাদানৰ পদ্ধতিসমূহঃ শিক্ষণ আৰু শিকনৰ কেইবাটাও পদ্ধতি আছে। এইবোৰেও শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ বা দিশ গঠন কৰে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে এনেধৰণৰ পদ্ধতিসমূহৰ মুখ্য সুবিধা আৰু অসুবিধাৰ সাৰাংশ আগবঢ়ায়। ই শিশুসকলৰ শিকন ক্ষমতা উন্নত কৰিবলৈ শ্ৰেষ্ঠ পথ আৰু উপায়ৰ পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে। ই শিশুসকলৰ প্ৰয়োজন আৰু আৱশ্যকতাসমূহৰ বাবে উপযুক্ত হোৱাকৈ পদ্ধতি এটা গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
(৭) পৰিমাপণ আৰু মূল্যায়ন: শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰই শিশু বা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মানসিক শক্তিসমূহৰ বিজ্ঞানসম্মত পৰিমাপণ কৰা আৰু তেওঁলোকৰ শৈক্ষিক সাফল্যসমূহ নিৰ্ণয় বা মূল্যায়ন কৰা দিশ দুটাক সামৰি লৈছে। এই ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট গৱেষণা চলি আছে আৰু বছৰে বছৰে অধিক ফলপ্ৰসূ পদ্ধতি আৱিষ্কাৰ হৈ আহিছে।
(৮) নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শদান: শিক্ষক তথা জ্যেষ্ঠসকলৰ সঠিক নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতি সাধন হ’ব পাৰে। নিৰ্দেশনা কেৱল শিক্ষাৰ্থী আৰু শিক্ষকসকলৰ বাবেই নহয়, পিতৃ-মাতৃ তথা অভিভাৱকসকলৰ বাবেও প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ শিশুৰ শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁলোকেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(ঘ) ‘এজন কৃতী শিক্ষকৰ বাবে মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অতি প্রয়োজনীয়’- উক্তিটিৰ বিশেষত্ব। ব্যাখ্যা কৰা। বা, এজন শিক্ষকৰ বাবে মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন কি? বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ এজন শিক্ষকে মনোবিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰাৰ আৱশ্যকতা আৰু প্ৰাসংগিকতা থকা কথাটোক বঢ়াই কোৱা বক্তব্য বুলি ক’ব নোৱাৰি। মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত শিক্ষকক তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক অধিক ভালদৰে বুজাত আৰু তেওঁলোকক ফলপ্ৰসূভাৱে শিকোৱাত ভালেখিনি সহায় কৰে। মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন, বিশেষকৈ শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শিক্ষকসকলক তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে সহায় কৰে:
(১) শিশুক বুজাত : এজন শিক্ষকে তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক তথা আৱেগিক প্ৰয়োজনসমূহৰ বিষয়ে জনা উচিত। তেওঁ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ স্বাভাৱিক সামৰ্থ্য, নিজস্ব প্ৰতিভা, আগ্ৰহ আদিৰ বিষয়েও অৱগত হ’ব লাগে। সেয়েহে এজন পণ্ডিতে সঠিকভাৱে মন্তব্য কৰিছে, “যদি এজন শিক্ষকে জন লেটিন ভাষা শিকাবলৈ বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ লেটিন ভাষা জনাৰ লগতে জনকো জনা উচিত।” গতিকে, মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শিক্ষকক শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক বুজি উঠাত যথেষ্ট সহায় কৰে।
(২) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বুজাতঃ দুটি শিশু কেতিয়াও একে হ’ব নোৱাৰে। শিশুসকলক সাধাৰণতে তেওঁলোকৰ মাজত থকা ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ বাবেই চিনাক্ত কৰা হয়। শিশুসকলৰ মাজত শাৰীৰিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বৈশিষ্ট্যৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পাৰ্থক্য থাকে। তেওঁলোকৰ শিকন ক্ষমতাও বিভিন্ন ধৰণৰ হয়। এজন শিক্ষকে এনেধৰণৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য থকা শিক্ষাৰ্থীৰ সৈতে সমাযোজন কৰিব লগা হয় আৰু সেয়েহে মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যসমূহ বুজাত তথা এইবোৰক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত শিক্ষকসকলক যথেষ্ট সহায় কৰে।
(৩) বিকাশৰ বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিষয়ে বুজাতঃ এজন ব্যক্তি শৈশৱ, বাল্যকাল, কৈশোৰ আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কতা— এই চাৰিটা বিকাশৰ স্তৰৰ মাজেৰে আগবাঢ়ে। এই প্ৰতিটো স্তৰৰে কিছুমান স্বকীয় বৈশিষ্ট্য আছে আৰু শিক্ষকসকলে এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বিষয়ে জনাটো প্ৰয়োজনীয়, কিয়নো এইবোৰে শিকন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱ পেলায়। এইক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে যথেষ্ট সহায় কৰে।
(৪) শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক বুজাতঃ শিক্ষণৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অতি জটিল। এক উপযুক্ত শিক্ষণ পৰিৱেশতহে ফলপ্ৰসূ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়। এজন শিক্ষকে কেনেদৰে এনে পৰিৱেশ আগবঢ়াব পাৰি সেইটো জানিব লাগে। উপযুক্ত শিক্ষণ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা বিষয়টোও শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ।
(৫) শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশৰ বিষয়ে জনাত: এজন সফল শিক্ষক হ’বলৈ শিক্ষকজনে কেনেদৰে এটা আদৰ্শ শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব পাৰি সেই বিষয়ে জানিব লাগিব। শিক্ষাৰ্থী বা শিশুসকলে শিক্ষণৰ বাবে অনুকূল শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশতহে ফলপ্ৰসূভাৱে শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰে। এইটো সঁচা কথা যে মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শ্ৰেণীকোঠাত এটা আনন্দদায়ক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাত শিক্ষক এজনক সহায় কৰে।
(৬) উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰেঃ শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত বক্তৃতা প্ৰদান, দলীয় আলোচনা, প্ৰশ্ন উত্থাপন, প্ৰকল্প, ঘটনা বিৱৰণী পদ্ধতি আদিৰ দৰে কেইবাটাও পদ্ধতি আছে। মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকসকলক আটাইতকৈ উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতিটো বাছি লোৱাত সহায় কৰে।
(৭) দলীয় গতিশীলতা বুজাত: দলীয় গতিশীলতাৰ দ্বাৰা দল এটাৰ মাজত থকা ক্ৰিয়াশীল প্ৰক্ৰিয়াক বুজোৱা হৈছে। দলীয় আচৰণৰ জটিলতাসমূহক জানিবলৈ তথা কেনেদৰে এইবোৰে শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষক আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায় সেই সম্পৰ্কে জানিবলৈ শিক্ষক এজনে মনোবিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰাৰ প্ৰয়োজন।
(৮) সঠিক মূল্যায়ন কৰাতঃ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত থকা শৈক্ষিক সমস্যাসমূহ সংশোধন কৰি তেওঁলোকৰ উন্নতি সাধন কৰিবলৈ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ক্ষমতাৰ পৰিমাপণ আৰু মূল্যায়ন কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী। শিক্ষাৰ্থীসকলৰ শৈক্ষিক প্ৰদৰ্শন সময়ে সময়ে মূল্যায়ন কৰি থাকিব লাগে। মনোবিজ্ঞানে কিছুমান মূল্যায়ন কৌশল তথা পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছে। সেয়েহে, শ্ৰেণীকোঠাত এইবোৰৰ ব্যৱহাৰে শিক্ষকসকলক যথেষ্ট সহায় কৰিব পাৰে।
(৫) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ কেইটামান পদ্ধতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ যিটো শাখাই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত মানৱ আচৰণৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে, তাকে শিক্ষা মনোবিজ্ঞান বুলি কোৱা হৈছে। শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ কেইবাটাও পদ্ধতি বিকশিত হৈছে। এইক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি হৈছে:
(১) অন্তর্দর্শন পদ্ধতি (The method of introspection): ই হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম এটা পুৰণি পদ্ধতি। যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ব্যক্তি এজনে আনৰ মন আৰু মানসিক অৱস্থাক অধিক ভালদৰে বুজিবলৈ নিজৰ মন আৰু মানসিক অৱস্থাৰ অধ্যয়ন কৰে তাকে অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়। এই পদ্ধতিয়ে সকলো মানুহৰে শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশ একে বুলি বিশ্বাস কৰে আৰু এই বিশ্বাসৰ ভিত্তিত ই প্ৰতিষ্ঠিত। সেয়েহে, আনৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া বা অৱস্থাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে নিজৰ মনৰ অৱস্থা আৰু মানসিক অনুভূতিসমূহ অধ্যয়ন কৰি চোৱাৰ প্ৰয়োজন।
এই পদ্ধতিৰ কিছুমান মুখ্য সুবিধা হ’ল:
(ক) এই পদ্ধতি সকলোৰে দ্বাৰা ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে।
(খ) ই এক নিৰ্ভৰযোগ্য পদ্ধতি।
(গ) ই হৈছে মনোবিদসকলৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত এটা অন্যতম পুৰণি পদ্ধতি।
ইয়াৰ কিছুমান অসুবিধা হৈছে:
(ক) আমাৰ মানসিক অৱস্থা কেতিয়াও স্থিৰ হৈ নাথাকে। ই সদায় পৰিৱৰ্তন হৈ থাকে।
(খ) ই হৈছে এক ব্যক্তিনিষ্ঠ পদ্ধতি। এই পদ্ধতিৰ দ্বাৰা লাভ কৰা তথ্যসমূহ পুনৰ পৰীক্ষা কৰিব পৰা নাযায়, সেয়েহে এইবোৰ নিৰ্ভৰযোগ্য নহয়।
(গ) এই পদ্ধতি শিশু আৰু মানসিক ৰোগীৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰিব পৰা নাযায়।
(২) নিৰীক্ষণ পদ্ধতি (The method of observation): নিৰীক্ষণ পদ্ধতিটো মনোবিজ্ঞানৰ এটা পুৰণি পদ্ধতি। এজন ব্যক্তিৰ বাহ্যিক আচৰণৰ যোগেদি তেওঁৰ মানসিক তথা আভ্যন্তৰীণ অৱস্থা প্ৰকাশিত হয়। সেয়েহে, ব্যক্তি এজনৰ বিভিন্ন ক্ৰিয়া আৰু চাল-চলনৰ পৰ্যবেক্ষণৰ দ্বাৰা আমি সেই ব্যক্তিজনৰ প্ৰকৃত স্বভাৱ সম্পৰ্কে যথেষ্ট তথ্য লাভ কৰিব পাৰোঁ। এইদৰে লাভ কৰা তথ্যসমূহ সাধাৰণতে নিৰ্ভৰযোগ্য হয়। নিৰীক্ষণৰ বিভিন্ন পদ্ধতি আছে, যেনে- প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ, স্বাভাৱিক আৰু কৃত্ৰিম, পৰিকল্পিত আৰু অপৰিকল্পিত নিৰীক্ষণ পদ্ধতি আদি।
এই পদ্ধতিৰ মূল সুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) গৱেষণা কাৰ্যত ই সঘনাই ব্যৱহৃত হয়।
(খ) ই এক বিজ্ঞানসম্মত কৌশল আৰু ইয়াৰ ফলাফলসমূহ বা ইয়াৰ দ্বাৰা লাভ কৰা তথ্যসমূহ প্ৰমাণিত কৰিব পৰা যায়।
(গ) এই পদ্ধতিৰ জৰিয়তে শিশুসকলৰ সমস্যাসমূহ সহজে চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়।
ইয়াৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছেঃ
(ক) আচৰণে সদায় সঠিক তথ্য প্ৰদান নকৰিবও পাৰে।
(খ) তথ্যৰ ব্যাখ্যা কৰাটো নিৰীক্ষকৰ ব্যক্তিগত কাৰণৰ দ্বাৰাও প্ৰভাৱিত হ’ব পাৰে।
(৩) নৈদানিক পদ্ধতি (Clinical method): যি পদ্ধতিৰে অপসমাযোজনৰ সন্মুখীন হোৱা ব্যক্তিৰ আচৰণগত সমস্যা অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকে নৈদানিক পদ্ধতি বোলা হয়। সাধাৰণতে সমাজবিৰোধী আচৰণ, আৱেগিক অস্থিৰতা, শিকনৰ ক্ষেত্ৰত থকা অনগ্ৰসৰতা আদিৰ মাধ্যমেৰে অপসমাযোজনৰ প্ৰকাশ ঘটে। এই পদ্ধতিৰ দ্বাৰা ব্যক্তি এজনৰ বিভিন্ন সমস্যাসমূহ বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু এই সমস্যাসমূহৰ সমাধান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।
এই পদ্ধতিৰ কিছুমান সুবিধা হৈছেঃ
(ক) ই ব্যক্তি এজনৰ সামগ্ৰিক আচৰণক বিবেচনাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে।
(খ) ই এক বিজ্ঞানসন্মত পদ্ধতি আৰু ইয়াৰ ফলাফলসমূহক নিৰ্ভৰযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।
এই পদ্ধতিৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) জটিল আচৰণৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰাটো কঠিন।
(খ) বিষয়বস্তু অধ্যয়নৰ ব্যাখ্যা কৰাটো সহজ নহয় আৰু মানুহে ইয়াক সহজে বুজি নাপাবও পাৰে।
(৪) পৰীক্ষণ পদ্ধতি (Experimental method): এই পদ্ধতিত গৱেষণাগাৰৰ নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশত পৰ্যবেক্ষণ সম্পাদন কৰা হয়। মানসিক ক্ষমতাৰ ওপৰত বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰীক্ষণ চলাব পৰা যায়। এইক্ষেত্ৰত পৰীক্ষণ চলোৱাৰ বাবে মনোবিদ থৰ্নডাইকৰ নাম বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
পৰীক্ষণ পদ্ধতিৰ কিছুমান সুবিধা হৈছে:
(ক) এই পদ্ধতিটোক অতি নিৰ্ভৰযোগ্য তথা বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতি হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।
(খ) এই পদ্ধতিৰ পৰীক্ষা এটাৰ জৰিয়তে পোৱা তথ্যসমূহ সাধাৰণতে নিৰ্ভৰযোগ্য হয়।
(গ) এই পদ্ধতিত কম্পিউটাৰৰ সহায়ত জটিল অধ্যয়ন সম্পাদন কৰিব পৰা যায় আৰু ফলাফলসমূহ অধিক শুদ্ধভাৱে লাভ কৰিব পৰা যায়।
এই পদ্ধতিৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) পৰীক্ষাসমূহ এক কৃত্ৰিম পৰিৱেশত সম্পাদন কৰা হয় যি প্ৰকৃততে বাস্তৱ জীৱনত একে নহ’বও পাৰে।
(খ) এই পদ্ধতিৰ যোগেদি সংগ্ৰহ কৰা তথ্যসমূহে এটি শিশু বা ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক আচৰণৰ সম্পূৰ্ণ চিত্ৰ দাঙি ধৰিব নোৱাৰে।
(গ) পৰীক্ষণ পদ্ধতি সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযায়, কিয়নো ই দীঘলীয়া সময় লোৱাৰ লগতে অতি ব্যয়বহুল হয়।
(৫) ঘটনা বিৱৰণী পদ্ধতি (Case study method): ই এক এনেকুৱা পদ্ধতি যাৰ দ্বাৰা এজন ব্যক্তিক অধ্যয়নৰ নমুনা হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়, কিয়নো তেওঁ এটা দল বা জাতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সাধাৰণতে এই পদ্ধতি শিকনৰ অক্ষমতা বা জটিলতা, আচৰণজনিত সমস্যা তথা আৱেগিক অস্থিৰতা থকা শিশুসকলৰ ওপৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অতি প্ৰতিভাশালী তথা ব্যতিক্ৰমী শিশুসকলকো বিষয়বস্তু হিচাপে অধ্যয়ন কৰিবলৈ ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তেওঁলোকৰ বংশগতি, পৰিৱেশ, শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক দিশ আদিৰ ক্ষেত্ৰত সকলো তথ্যৰ বিশ্লেষণ কৰা হয় আৰু এই অনুসৰি সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা যায়। এই ধৰণৰ তথ্য একে বা একে প্ৰকৃতিৰ শিশুক বুজিবলৈ অতি উপযোগী।
এই পদ্ধতিৰ মূল সুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) শিশু বা ব্যক্তিৰ বিশেষ চৰিত্ৰসমূহ অধ্যয়নৰ বাবে ই অতি উপযোগী।
(খ) ই আচৰণজনিত সমস্যাৰ মূল কাৰণসমূহ বুজাত আমাক সহায় কৰে।
(গ) এই পদ্ধতিয়ে শিক্ষকসকলক সঠিক প্ৰতিকাৰমূলক উপায় গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে।
এই পদ্ধতিৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছেঃ
(ক) এই পদ্ধতিয়ে যথেষ্ট সময় লয় আৰু ই অতি লেহেমীয়া।
(খ) ফলাফলসমূহ সদায় নিৰ্ভৰযোগ্য তথা শুদ্ধ নহ’বও পাৰে।
(গ) এই পদ্ধতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় তথ্য সংগ্ৰহ কৰাটো আৰু তাৰ বিশ্লেষণ কৰাটো যথেষ্ট কঠিন।
(৬) সমাজভিত্তিক পদ্ধতি (Sociometric method): ই হৈছে ব্যক্তিৰ সামাজিক আচৰণৰ অধ্যয়ন। ই শিক্ষকক তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত থকা মনো-সামাজিক সম্পৰ্কৰ স্বভাৱ বুজিবলৈ সহায় কৰে। এই পদ্ধতিত এখন প্ৰশ্নাৱলীৰ যোগেদি তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। সংগ্ৰহিত তথ্যে শিক্ষকসকলক শ্ৰেণী এটা গঠন কৰা বিভিন্ন ধৰণৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক প্ৰত্যক্ষ কৰাত সহায় কৰে। এই কৌশলটো ১৯৪৬ চনত ড° জে. এল. মোৰেনো আৰু হেলেন জেনিংচে বিকশিত কৰিছিল।
এই পদ্ধতিৰ মূল সুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) ই হৈছে মানুহৰ মাজত থকা সামাজিক সম্পৰ্কসমূহ অধ্যয়ন কৰিবলৈ এটা অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ পদ্ধতি।
(খ) তথ্যসমূহক ৰেখাচিত্ৰৰে উপস্থাপন কৰি এখন স্পষ্ট চিত্ৰ দাঙি ধৰিব পৰা যায়।
ইয়াৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছেঃ
(ক) এই পদ্ধতিক ব্যক্তিত্বৰ কেৱল এটাহে দিশ পৰীক্ষণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।
(খ) তথ্য সংগ্ৰহৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অধিক বিজ্ঞানসম্মত নহয়।
(গ) কিছুমান প্ৰশ্নৰ ক্ষেত্ৰত সঁহাৰি জনাওঁতে সমনীয়াৰ হেঁচাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হ’ব পাৰে।
(৭) প্ৰক্ষিপ্ত পদ্ধতি (Projective method): এই পদ্ধতিৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ আভ্যন্তৰীণ অৱস্থাৰ বুজ লোৱা, য’ত ব্যক্তিৰ অচেতন আৰু অৱচেতন দিশসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। আভ্যন্তৰীণ দিশসমূহৰ অধ্যয়নে মনোবিদসকলক অস্বাভাবিক আচৰণসমূহৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰণসমূহ বুজাত সহায় কৰে। বৰ্তমান সময়ত ব্যৱহৃত হোৱা কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ষিপ্ত পদ্ধতি হৈছে মনোবিদ হাৰমেন বৰচাকৰ দ্বাৰা আৱিষ্কৃত ইংক্-ব্লট পৰীক্ষা, মুক্ত অনুষঙ্গ পৰীক্ষা, ছবি অংকন আৰু বাক্য পূৰ্ণকৰণ, থিমেটিক এপাৰচেপচন আদি।
এই পদ্ধতিৰ মূল সুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) ই ব্যক্তিৰ মনৰ ভাৱ আৰু কল্পনাসমূহ বাহ্যিক ৰূপ দিয়া বা প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰে।
(খ) ই মনোবিদসকলক মানসিক অসুস্থতাসমূহ চিনাক্ত কৰাত আৰু চিকিৎসা কৰাত সহায় কৰে।
(গ) ই এজন ব্যক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ এক পূৰ্ণাংগ চিত্ৰ দাঙি ধৰে।
এই পদ্ধতিৰ কিছুমান অসুবিধাঃ
(ক) এই পদ্ধতিটো যথেষ্ট ব্যক্তিনিষ্ঠ।
(খ) এই পদ্ধতি পৰিচালিত কৰিবলৈ কিছুমান বিশেষ প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন।
(গ) এই পদ্ধতিত যথেষ্ট সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়।
(৮) পৰিসংখ্যাভিত্তিক পদ্ধতি (Statistical method): এইটো এনে এক পদ্ধতি যাৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহিত তথ্যসমূহ লেখ বা ৰেখা অংকনৰ দ্বাৰা উপস্থাপন কৰি সমগ্ৰ বিষয়টোৰে এখন স্পষ্ট চিত্ৰ প্ৰদান কৰা হয়। মনোবিজ্ঞানত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ পৰিমাপণ, বিচ্যুতি পৰিমাপণ, সহসম্বন্ধ গুণাংক পৰিমাপণ ইত্যাদি পৰিসংখ্যাভিত্তিক পদ্ধতি প্ৰধানকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
এই পদ্ধতিৰ মূল সুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) ই যথেষ্ট বিজ্ঞানসম্মত।
(খ) এই পদ্ধতিৰ জৰিয়তে পোৱা তথ্যসমূহ নিৰ্ভৰযোগ্য।
এই পদ্ধতিৰ মূল অসুবিধাসমূহ হৈছে:
(ক) এই পদ্ধতি পৰিচালনা কৰাটো জটিল।
(খ) ফলাফলৰ শুদ্ধতা পদ্ধতিটোৰ সঠিক প্ৰয়োগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিটো বহুতো লোকে কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।
২। চমু প্রশ্নঃ
(ক) তলৰ বাক্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰাঃ
১। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান এবিধ বাস্তবভিত্তিক বিজ্ঞান।
২। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান মনোবিজ্ঞানৰ এক প্রায়োগিক শাখা।
৩। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে প্রাপ্তবয়স্কসকলৰ আচৰণ অধ্যয়ন নকৰে।
উত্তৰঃ ১। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান এবিধ বাস্তবভিত্তিক বিজ্ঞান: যি বিজ্ঞান শাখাই সুসংগঠিত আৰু বিজ্ঞানসম্মত পদ্ধতিৰ জৰিয়তে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই তথ্যসমূহ পৰীক্ষা বা নিৰীক্ষণৰ দ্বাৰা পুনৰ সত্যাপন কৰিব পৰাকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য হয়, তাকে বাস্তৱভিত্তিক বা ইতিবাচক বিজ্ঞান (Positive Science) বুলি কোৱা হয়। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানক এইবাবেই বাস্তৱভিত্তিক বিজ্ঞান হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কিয়নো ই হৈছে এক অত্যন্ত প্ৰায়োগিক বিষয়, আৰু ইয়াৰ বেছিভাগ তত্ত্ব আৰু সিদ্ধান্তকে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে পৰীক্ষণ তথা প্ৰমাণ কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইয়াত অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি, পৰীক্ষণ পদ্ধতি, নৈদানিক পদ্ধতি আদিৰ দৰে বহুতো ব্যৱহাৰিক কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিবোৰে সংগ্ৰহ কৰা তথ্যৰ সত্যতা নিৰূপণ কৰাত সহায় কৰে। এই কাৰণেই শিক্ষা মনোবিজ্ঞানক বাস্তৱভিত্তিক বিজ্ঞান বুলি বিবেচনা কৰা হয়।
২। শিক্ষা মনোবিজ্ঞান মনোবিজ্ঞানৰ এক প্রায়োগিক শাখা: মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান আৰু ই মুখ্যতঃ তাত্ত্বিকতকৈ অধিক বাস্তৱভিত্তিক। মনোবিজ্ঞানে মানৱ আচৰণৰ সৈতে জড়িত বহুতো নীতি, তত্ত্ব আৰু বিধিসমূহৰ বিকাশ ঘটাইছে। আনহাতে, শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে এই তত্ত্ব আৰু নীতিসমূহ শিক্ষণ-শিকনৰ প্ৰকৃত পৰিস্থিতিত প্ৰয়োগ কৰে। সেয়েহে, ই কেৱল ধাৰণা বা কল্পনাৰ জগতত সীমাবদ্ধ নাথাকি বাস্তৱ জীৱনৰ শিক্ষণ পৰিস্থিতিৰ অধ্যয়ন কৰে, যাৰ বাবে ই তাত্ত্বিকতকৈ অধিক ব্যৱহাৰিক। এইদৰে, মনোবিজ্ঞানৰ মূল জ্ঞানক শিক্ষণ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবেই শিক্ষা মনোবিজ্ঞানক মনোবিজ্ঞানৰ এক প্ৰায়োগিক (Applied) শাখা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৩। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে প্রাপ্তবয়স্কসকলৰ আচৰণ অধ্যয়ন নকৰেঃ শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰধান বিষয়বস্তু হৈছে শিক্ষার্থীসকলৰ আচৰণ। ই সাধাৰণতে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ প্ৰকৃতি, আচৰণ আদি অধ্যয়ন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন উপায়েৰে কেনেদৰে তেওঁলোকৰ শিকন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে তাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে বিশেষকৈ শিশু, সৰু ল’ৰা-ছোৱালী তথা কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ শিকন পৰিস্থিতিৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে কিয়নো বিকাশৰ প্ৰথম তিনিটা স্তৰ অৰ্থাৎ শৈশৱ, বাল্যকাল আৰু কৈশোৰকালে শিকন স্তৰৰ গঠন কৰে। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে প্রাপ্তবয়স্কসকলক সাতুৰি লোৱা নাই কিয়নো তেওঁলোকে শিক্ষশৰ স্তৰ অতিক্ৰম কৰি আহিছে। এই প্রসংগতে এইটো কোরা হয় যে শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে প্রাপ্তবয়স্কসকলৰ আচৰণ সম্পর্কে অধ্যয়ন নকৰে।
(খ) অন্তর্দর্শন পদ্ধতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অন্তর্দর্শন পদ্ধতি (The method of introspection): ই হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম এটা পুৰণি পদ্ধতি। যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ব্যক্তি এজনে আনৰ মন আৰু মানসিক অৱস্থাক অধিক ভালদৰে বুজিবলৈ নিজৰ মন আৰু মানসিক অৱস্থাৰ অধ্যয়ন কৰে তাকে অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়। এই পদ্ধতিয়ে সকলো মানুহৰে শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশ একে বুলি বিশ্বাস কৰে আৰু এই বিশ্বাসৰ ভিত্তিত ই প্ৰতিষ্ঠিত। সেয়েহে, আনৰ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া বা অৱস্থাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে নিজৰ মনৰ অৱস্থা আৰু মানসিক অনুভূতিসমূহ অধ্যয়ন কৰি চোৱাৰ প্ৰয়োজন।
(গ) পেস্তালজীক কিয় শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি বিবেচনা কৰা হয়?
উত্তৰঃ শিক্ষা মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা অন্যতম শাখা। মনোবিজ্ঞানৰ এই নির্দিষ্ট শাখাটোরে শেহতীয়াভাৱেহে বিকাশ লাভ কৰিছে। জে. জে. কছো আছিল শিক্ষাক্ষেত্রত মনোবৈজ্ঞানিক বিধি প্রয়োগ কৰা প্ৰথমগৰাকী ব্যক্তি। অৱশ্যে, হেইনৰিচ্চ পেস্তালজী নামৰ এজন ছুইজাৰলেণ্ডৰ শিক্ষকেহে শিক্ষণ প্রক্রিয়াত ব্যৱহাৰিক ধৰণে প্ৰথমবাৰৰ বাবে মনোবৈজ্ঞানিক নীতিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। অর্থাৎ, তেওঁ শিক্ষাক্ষেত্রত মনোবৈজ্ঞানিক বিধি তথা নীতিসমূহ প্রয়োগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যাতে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক উন্নত কৰিব পাৰে। তেওঁৰ এই প্রচেষ্টা যথেষ্ট সফল হৈছিল আৰু শীঘ্রেই তেওঁৰ এই উদাহৰণ অন্য শিক্ষকসকলে অনুসৰণ কৰিছিল। সেয়েহে, হেইনৰিচ্চ পেস্তালজী শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি পৰিচিত হৈ পৰে।
(ঘ) প্রক্ষিপ্ত পদ্ধতিৰ সুবিধা-অসুবিধা সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰক্ষিপ্ত পদ্ধতি (Projective method): এই পদ্ধতিৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ আভ্যন্তৰীণ অৱস্থাৰ বুজ লোৱা, য’ত ব্যক্তিৰ অচেতন আৰু অৱচেতন দিশসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। আভ্যন্তৰীণ দিশসমূহৰ অধ্যয়নে মনোবিদসকলক অস্বাভাবিক আচৰণসমূহৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰণসমূহ বুজাত সহায় কৰে। বৰ্তমান সময়ত ব্যৱহৃত হোৱা কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ষিপ্ত পদ্ধতি হৈছে মনোবিদ হাৰমেন বৰচাকৰ দ্বাৰা আৱিষ্কৃত ইংক্-ব্লট পৰীক্ষা, মুক্ত অনুষঙ্গ পৰীক্ষা, ছবি অংকন আৰু বাক্য পূৰ্ণকৰণ, থিমেটিক এপাৰচেপচন আদি।
(ঙ) এজন শিক্ষকে কিয় শিক্ষার্থী আৰু পাঠ দুয়োৰে বিষয়ে জনা উচিত চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শিক্ষকে শিক্ষার্থী আৰু শিকাবলগীয়া পাঠ বা অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তু দুয়োটাৰে বিষয়ে জনাটো উচিত কিয়নো শিক্ষকে তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ প্ৰয়োজনসমূহ, বিকাশমূল্ক চৰিত্ৰ, শাৰীৰিক-মানসিক তথা আবেগিক অৱস্থাসমূহৰ বিষয়ে নজনালৈকে তেওঁলোকক ভালদৰে শিক্ষাদান কৰিব নোৱাৰে। শিক্ষক এজনে শিক্ষার্থীসকলৰ শিকনৰ স্তৰ অনুযায়ীহে শিক্ষা প্রদান কৰিব লাগিব। সেয়েহে, জন আদামছে কৈছে, “জনক লেটিন ভাষা শিকাবলৈ হ’লে শিক্ষকজনে লেটিন ভাষাৰ লগতে জনকো জানিব লাগিব।” শিশুৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে শিক্ষা প্রদান করিব লাগে। একেদৰে, শিক্ষকসকলৰ বিষয়বস্তু বা পঢ়াবলগীয়া পাঠটোৰো পুংখানুপুংখ জ্ঞান থাকিব লাগে। সেয়েহে তেওঁৰ স্বকীয় জ্ঞানৰ ভাণ্ডাৰত শেহতীয়া তথ্য সংযোজন কৰিব লাগিব যাতে তেওঁ এজন সুদক্ষ শিক্ষক হৈ উঠিব পাৰে।
৩। খালী ঠাই পূৰণ কৰাঃ
(ক) আধুনিক শিক্ষা
উত্তৰঃ শিশুকেন্দ্রিক
(খ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান, মনোবিজ্ঞানৰ এক শাখা।
উত্তৰঃ বাস্তৱ
(গ) শিক্ষাত মনোবিজ্ঞানৰ নীতি প্রয়োগ কৰা প্রথম ব্যক্তিজন হ’ল
উত্তৰঃ হেইনৰিচ্চ পেস্তালজী
(ঘ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ নির্ণয় নকৰে।
উত্তৰঃ লক্ষ্যসমূহ
(ঙ) কছোৰ শিক্ষা বিষয়ক প্রসিদ্ধ গ্রন্থখনৰ নাম, 1
উত্তৰঃ এমিল
8 । তলত দিয়া উক্তিকেইটিৰ শুদ্ধতা/অশুদ্ধতা নিৰ্ণয় কৰাঃ
(ক) প্রক্ষিপ্ত পদ্ধতিৰ সহায়েৰে ব্যক্তিৰ বাহ্যিক আচৰণ অধ্যয়ন কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(খ)শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য স্থিৰ কৰে মনোবিজ্ঞানে, দর্শনে নহয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(গ) শিক্ষা মনোবিজ্ঞানে ঘাইকৈ শিক্ষার্থীৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
(ঘ) পৰীক্ষণ পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সামাজিক যোগ্যতা বিচাৰ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ
(৫) শিক্ষা মনোবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞান এবিধ আনবিধৰ পৰিপূৰক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
এঘাৰোত শ্ৰেণী শিক্ষা অধ্যায় ৪ – সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
Get Free NCERT PDFs
If you want to download free PDFs of any chapter, click the link below and join our WhatsApp group:
