Class 11 শিক্ষা অধ্যায় ৬ – মানৰ আচৰণৰ ভিত্তিসমূহ আৰু দিকদর্শন – সমাধানসমূহ | AHSEC (ASSEB) Assamese Medium
এঘাৰোত শ্ৰেণীৰ শিক্ষা অধ্যায় ৬ – মানৰ আচৰণৰ ভিত্তিসমূহ আৰু দিকদর্শনৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ সমাধান (AHSEC – ASSEB Assamese Medium)
এই অধ্যায়ত মানৱ আচৰণৰ মূল চালিকা শক্তিসমূহ যেনে – প্ৰবৃত্তি, আৱেগ, অনুভূতি, অভ্যাস আৰু চৰিত্ৰৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। এই উপাদানসমূহে কেনেকৈ ব্যক্তিৰ আচৰণক গঢ় দিয়ে আৰু শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব কি, সেই বিষয়ে এক স্পষ্ট ধাৰণা দিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। অস্পীন একাডেমীত এই অধ্যায়ৰ সকলো সমাধান সহজ আৰু বুজিব পৰা ভাষাত উপলব্ধ।
✅ কি শিকিব:
- মানৱ আচৰণৰ মূল ভিত্তিসমূহ
- প্ৰবৃত্তি (Instincts) আৰু আৱেগ (Emotions)ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
- অনুভূতি (Sentiments) কি আৰু ই কেনেকৈ গঠিত হয়
- অভ্যাস (Habits) গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষাৰ লগত ইয়াৰ সম্পৰ্ক
- চৰিত্ৰ (Character) গঠন আৰু ইয়াৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ
🎯 অস্পীন একেডেমীৰ সুবিধা:
- AHSEC (ASSEB)ৰ নতুন পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি সম্পূৰ্ণ সমাধান
- অধ্যায় ৬ ৰ প্ৰতিটো বিষয়বস্তুৰ গভীৰ আৰু বিশদ ব্যাখ্যা
- অসমীয়া মাধ্যমৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সহজ আৰু ব্যৱহাৰিক উদাহৰণ
- পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰৰ অন্তৰ্ভুক্তি
- আচৰণ সম্পৰ্কীয় জটিল মনস্তাত্বিক ধাৰণাসমূহৰ সৰলীকৰণ
Class 11 Education (শিক্ষা) | Assamese Medium Chapter-wise Solutions PDF (Latest Syllabus)
Limited Time Offer!
Get complete chapter-wise solutions PDF for Class 11 Education (Assamese Medium) based on the latest AHSEC (ASSEB) syllabus.
Includes detailed answers, important definitions, and key concepts in Assamese.
Ideal for self-study, homework, and exam-focused revision.
অধ্যায়-৬
মানৱ আচৰণৰ ভিত্তিসমূহ আৰু দিকদর্শন
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। আচৰণ কি? কোনবোৰ দিশৰ ওপৰত মানৰ আচৰণে ভিত্তি কৰে?
উত্তৰঃ পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ বিভিন্ন শক্তিসমূহৰ সৈতে প্ৰাণীসমূহে নিজকে সমায়োজন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টাবোৰকে আচৰণ হিচাপে জনা যায়। অন্য ভাষাত, আচৰণ হৈছে প্ৰাণীসমূহে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশত থকা বিভিন্ন উদ্দীপকৰ প্ৰতি জনোৱা দেহ-মানসিক সঁহাৰি বা জৈৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া। মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰাথমিক অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তু হৈছে মানৱ আচৰণৰ অনুধাৱন। ই মানুহে নিজৰ চাৰিওফালৰ উদ্দীপকসমূহৰ প্ৰতি জনোৱা সঁহাৰিৰ প্ৰকৃতি, কাৰণ আৰু উৎসসমূহ অধ্যয়ন কৰে। সেয়েহে, মানৱ আচৰণক “উদ্দীপকৰ প্ৰতি মানুহে প্ৰকাশ কৰা প্ৰতিক্ৰিয়া বা সঁহাৰি” হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিব পৰা যায়। এইয়া হৈছে উদ্দীপকৰ প্ৰতি মানুহে প্ৰদৰ্শন কৰা মনো-দৈহিক প্ৰতিক্ৰিয়া। চমুকৈ, ই হৈছে উদ্দীপক আৰু সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়াৰ মাজত থকা সংযোগেৰে গঠিত বান্ধোনৰ ফল অর্থাৎ উদ্দীপক (S) – প্রতিক্রিয়া (R) ⇒ আচৰণ (B)], য’ত ‘S’ এ উদ্দীপকক, ‘R’ এ প্রতিক্রিয়াক আৰু ‘B’ এ আচৰণক সূচাইছে। ‘মানৱ আচৰণ’ শব্দটোৱে উদ্দীপকৰ প্ৰতি মানুহে অনুভৱ কৰা প্ৰতিটো অনুভূতি তথা কাৰ্যকে নিজৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত সামৰি লয়। ই এজন ব্যক্তিয়ে কৰা অনুভৱ, চিন্তা আৰু ক্ৰিয়া এই সকলোবোৰকে সামৰি লয়।
মানৱ আচৰণৰ প্ৰধান ভিত্তি বা চালকসমূহ হৈছে:
(ক) উদ্দীপক
(খ) সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়া
(গ) আচৰণ
২। প্ৰয়োজন বুলিলে কি বুজায়? প্ৰয়োজনৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এজন ব্যক্তিক কোনো নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰ পিনে ঠেলি দিয়া বা কাৰ্য সম্পাদনৰ বাবে আবশ্যকীয় উত্তেজনা যোগান ধৰা ইতিবাচক সঞ্চালন শক্তিয়েই হৈছে প্ৰয়োজন। “প্ৰয়োজন” শব্দটোক জীৱজগতৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া অভাৱজনিত অৱস্থা বুলিও ক’ব পাৰি। বিকাশৰ গতিৰ ফলত হোৱা শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰাই প্ৰয়োজনৰ উৎপত্তি হয়। মানৱ প্ৰয়োজনসমূহ হৈছে অত্যাৱশ্যকীয় মনোদৈহিক, সামাজিক-সাংস্কৃতিক আৰু ব্যক্তিত্বৰ আবশ্যকতা, যিয়ে এজন ব্যক্তিক এই পৃথিৱীত নিজৰ জীৱন ধাৰণত বা জীয়াই থকাত সহায় কৰে।
”প্ৰয়োজন”ৰ পৰ্যাপ্ত শৈক্ষিক মূল্য আছে। এটা ফলপ্ৰসূ শৈক্ষিক ব্যৱস্থাই শিশুৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজনসমূহ হৃদয়ঙ্গম কৰিব লাগিব আৰু সেই মৰ্মে তেওঁলোকৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ পদ্ধতিসমূহ ৰচনা কৰিব লাগিব। এজন সুদক্ষ শিক্ষক হৈছে এনে এগৰাকী ব্যক্তি, যিয়ে নিজৰ তত্ত্বাৱধানত থকা শিশুসকলৰ প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে স্পষ্টভাৱে বুজি পায় আৰু তেওঁলোকক কেনেদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে তাৰ বিষয়ে অৱগত। তেওঁ খাদ্যৰ প্ৰয়োজন, যৌন প্ৰয়োজন, মৰম-ভালপোৱা লাভৰ প্ৰয়োজন, আত্ম-বাস্তৱিকৰণৰ প্ৰয়োজন, স্বাধীনতাৰ প্ৰয়োজন, প্ৰশংসা তথা স্বীকৃতিৰ প্ৰয়োজন আদিৰ দৰে শিশু এটিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক প্ৰয়োজনসমূহৰ বিষয়ে সজাগ হ’ব লাগিব। বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ পদ্ধতিসমূহ শিশুৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব। এইবোৰ শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশসমূহৰ সৈতে সুসংগঠিত ধৰণে থাকিব লাগিব। ‘কৰ্মৰ দ্বাৰা শিক্ষণ’, ‘আত্ম-শিক্ষণ’, ‘প্ৰয়োগিক কাৰ্য’ আদিৰ দৰে পদ্ধতিসমূহৰ ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা জানিবলৈ বা আৱিষ্কাৰৰ বাবে থকা শিশুসকলৰ সহজাত প্ৰয়োজনসমূহক উৎসাহিত কৰিব লাগিব। একেদৰে, শিক্ষক এজনে যেতিয়া দেখে যে শিশু এটিয়ে কোনো ভাল বা প্ৰশংসনীয় কাম কৰিছে, তেতিয়া তেওঁ শিশুটিৰ প্ৰশংসা কৰা বা হাত চাপৰি দি সমৰ্থন কৰা উচিত আৰু এনেদৰে শিশুটিৰ প্ৰাপ্য প্ৰশংসা বা স্বীকৃতি প্ৰদান কৰি আত্মসন্তুষ্টি যোগাব লাগে। শিশুসকলে অত্যধিক সীমাবদ্ধতা আৰু বাধা ভাল নাপায়। সেয়েহে, বিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষই এইটো নিশ্চিত কৰিব লাগে যে এনেধৰণৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ শিশুসকলে বহন কৰিব পৰাকৈ অতি কম হয়। শিশুসকলক তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক প্ৰয়োজনসমূহ প্ৰকাশৰ বাবে সুযোগ দিবলৈ বিদ্যালয়ত সহ-পাঠ্যক্ৰমিক ক্ৰিয়াকলাপ, খেলা-ধূলা, বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতা আদি অনুষ্ঠিত কৰি তেওঁলোকক প্ৰেৰণা দিব লাগে।
৩। প্ৰেৰণা কি? প্ৰেৰণাৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰেৰণাসমূহে মানৱ আচৰণৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান গঠন কৰে। প্ৰেৰণাসমূহ হৈছে মানৱ শৰীৰৰ চালিকা শক্তি। “লংমেনছ্ এক্টিভ ষ্টাডি ডিকশ্যনেৰী অৱ ইংলিছ” (Longman’s Active Study Dictionary of English) ত প্ৰেৰণাসমূহক কোনো কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰি তোলা মন বা উদ্যমৰ এক শক্তিশালী গুণ বুলি কোৱা হৈছে। আনহাতে, “অনমোল ডিকশ্যনেৰী অৱ এডুকেশ্যন” ত প্ৰেৰণাসমূহক আভ্যন্তৰীণ অৱস্থা বুলি অভিহিত কৰিছে, যিবোৰে কাৰ্য সম্পাদন কৰোৱায়। অৰ্থাৎ, প্ৰেৰণাসমূহ হৈছে মনোদৈহিক শক্তি, যিয়ে প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণৰ দিশত অবিৰতভাৱে অভিযোজন শক্তি হিচাপে ক্ৰিয়াশীল হয়। প্ৰেৰণাসমূহ হৈছে কাৰ্য কৰাৰ বা এটা বিশেষ পৰিস্থিতিৰ ক্ষেত্ৰত এক নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰাৰ তীব্ৰ আগ্ৰহ বা আৱেগ।
আচৰণৰ ৰূপান্তৰণ কৰাটো শিক্ষাৰ এক প্ৰধান লক্ষ্য। শিক্ষা হৈছে মূলত: এক প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিসকলৰ মাজত কিছুমান বাঞ্ছিত আচৰণ গঢ়ি তোলা হয়, যিয়ে তেওঁলোকক সমাজত এক সুস্থ আৰু স্বাভাৱিক জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰে। এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰয়োজন আৰু প্ৰেৰণাসমূহৰ পৰ্যাপ্ত প্ৰাসংগিকতা আছে। মানুহৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট জন্মগত আৰু আহৰিত প্ৰেৰণা থাকে। ব্যক্তিজনৰ সঠিক বিকাশৰ বাবে তেওঁৰ প্ৰয়োজন আৰু প্ৰেৰণাসমূহক উপযুক্তভাৱে সমন্বয় কৰিব লাগে। যদিহে ব্যক্তিজনৰ প্ৰেৰণাসমূহক সঠিকভাৱে নিৰ্দেশিত কৰা হয়, তেতিয়া এইবোৰে শিকন প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাপক মাত্ৰাত সহায় কৰিব পাৰে। জ্ঞান আহৰণৰ প্ৰেৰণা বা উদ্যম, অধ্যয়নত উৎকৃষ্ট প্ৰদৰ্শনৰ প্ৰেৰণা, স্বীকৃতি লাভৰ প্ৰেৰণা, আৰ্থিক নিৰাপত্তা লাভৰ প্ৰেৰণা আদিয়ে শিশুক অধিক ভালকৈ পঢ়িবলৈ নিশ্চিতভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিব পাৰে। শিক্ষক এজনৰ শিশুসকলৰ মৌলিক প্ৰেৰণাসমূহৰ সন্দৰ্ভত সম্পূৰ্ণ জ্ঞান থকা উচিত, যাতে তেওঁ সিহঁতক সেইমতে শিক্ষাদান কৰিব পাৰে আৰু সিহঁতৰ সৈতে যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰিব পাৰে। বিদ্যালয় তথা শিক্ষকসকলে শিশুসকলক সিহঁতৰ জ্ঞান লাভৰ তথা শিকাৰ স্বাভাৱিক আগ্ৰহসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সুযোগ-সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে। শিশুসকলৰ বাবে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াটোক তেওঁলোকে সৰল আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিব লাগিব। শৈক্ষিক সফলতা অৰ্জনৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। শিশুসকলে অধ্যয়ন কৰা পৰিৱেশটো সিহঁতৰ মৌলিক প্ৰেৰণাসমূহৰ উচিত সন্তুষ্টি পূৰণৰ অনুকূল হ’ব লাগিব। বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশটো শিক্ষার্থীসকলৰ স্বাভাৱিক বৈশিষ্ট্য আৰু অনুভূতিসমূহৰ দমন বা অৱদমনৰ পৰা মুক্ত হ’ব লাগিব। স্বতন্ত্ৰতা, স্বতঃস্ফূৰ্ততা, আত্মপ্ৰকাশ, আত্ম-উপলব্ধি আদি বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা নীতিৰ মূল আধাৰশিলা হোৱা উচিত। শিশুৰ প্ৰয়োজন আৰু প্ৰেৰণাসমূহৰ সঠিক উপযোগীকৰণ হ’লেহে শিশুটি সামাজিকভাবে এজন কাৰ্যকৰী ব্যক্তিত পৰিণত হ’ব।
৪ । অভিপ্রায় বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ “অভিপ্রায়” শব্দটোৰ দ্বাৰা আমি এক প্ৰৱল অনুভূতিক বুজোঁ, যিয়ে কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ আমাক সচেতন কৰে তথা সক্ষম কৰি তোলে। অৰ্থাৎ, অভিপ্রায় হৈছে জীৱৰ এক শাৰীৰিক তথা মানসিক অৱস্থা, যি নিৰ্দিষ্ট ধৰণে কাৰ্য কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ইয়াক কাৰ্য আৰু আচৰণৰ সহজাত উৎস হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। মনোবিজ্ঞানীসকলে অভিপ্ৰায়্ক “ব্যক্তি এজনক লক্ষ্য সাধনৰ দিশে প্ৰেৰিত কৰা এক নিৰ্দিষ্ট আভ্যন্তৰীণ অৱস্থা” হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে। আব্ৰাহাম মাছলোৰ মতে, “জীৱৰ ভিতৰত লক্ষ্য-নিৰ্দেশিত আচৰণ উৎপন্ন কৰিবলৈ সজাগ হোৱা (অথবা কাৰোবাৰ দ্বাৰা সজাগ কৰা) যিকোনো আভ্যন্তৰীণ বা মানসিক অৱস্থাই হৈছে অভিপ্রায়।”
৫। শিশুৰ প্ৰয়োজনবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এটা শিশুৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনসমূহ হ’ল:
(ক) শাৰীৰিক প্ৰয়োজনসমূহ: প্ৰতিটো শিশুৰেই কিছুমান দৈহিক প্ৰয়োজন থাকে, যিবোৰ অবিহনে তেওঁলোকে এই পৃথিৱীত জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। এইবোৰ তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। এইবোৰক দৈহিক প্ৰয়োজন বুলিও কোৱা হয়।
শিশুৰ প্ৰধান শাৰীৰিক প্ৰয়োজনসমূহ হৈছে:
১। পৰিষ্কাৰ পানীৰ প্ৰয়োজন।
২। নির্মল বায়ুৰ প্ৰয়োজন।
৩। পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ প্ৰয়োজন।
৪। উপযুক্ত জিৰণি তথা টোপনিৰ প্ৰয়োজন।
৫। যৌন প্ৰয়োজন।
৬। দেহৰ পৰা বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ নিৰসন কৰাৰ প্ৰয়োজন আদি।
শাৰীৰিক প্ৰয়োজনসমূহৰ দুটা বিশেষত্ব আছে:
১। এই প্ৰয়োজনবোৰ এক নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ পিছত পুনৰ সংঘটিত হয়।
২। এই প্ৰয়োজনসমূহ সাৰ্বজনীন।
(খ) সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনসমূহ: বিপদ, অপকাৰ বা ক্ষতিৰ পৰা সুৰক্ষিত হৈ থকাৰ অনুভৱ ক সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনৰ ভিতৰত ধৰা হয়। প্ৰধান সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনসমূহ হৈছে শাৰীৰিক নিৰাপত্তা, ৰক্ষা কৰা, সুস্থিৰতা, উদ্বেগ-বিপদ-বিশৃংখলতা আদিৰ পৰা মুক্তি লাভৰ প্ৰয়োজন আদি।
(গ) মৰম তথা আত্মীয়তাৰ প্ৰয়োজনসমূহ: প্ৰতিগৰাকী শিশুৱেই নিজৰ পৰিয়ালৰ পৰা মৰম-স্নেহ আৰু পৰিয়ালৰ দ্বাৰা তেওঁক গ্ৰহণ বা স্বীকাৰ কৰি লোৱাটো বিচাৰে। এই প্ৰয়োজনসমূহ সামাজিক মত-বিনিময় তথা সামাজীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত উদ্ভৱ হয়। বন্ধুত্বৰ প্ৰয়োজন, এটা দলৰ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ প্ৰয়োজন, মৰম-স্নেহৰ প্ৰয়োজন, সহচৰ্য বা ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ প্ৰয়োজন আদি এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।
(ঘ) সন্মানৰ প্ৰয়োজনসমূহ: সন্মানৰ প্ৰয়োজনসমূহৰ দুটা উপ-গোট আছে। শক্তিৰ প্ৰয়োজন, ক্ষমতাৰ প্ৰয়োজন, আত্ম-বিশ্বাসৰ প্ৰয়োজন, স্বতন্ত্ৰতাৰ প্ৰয়োজন, নিপুণতাৰ প্ৰয়োজন আদি সন্মানৰ প্ৰয়োজনসমূহৰ প্ৰথম শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। মৰ্যাদাৰ প্ৰয়োজন, যশস্যা বা সুনামৰ প্ৰয়োজন, প্ৰভুত্বৰ প্ৰয়োজন, পদমৰ্যাদা তথা প্ৰশংসাৰ প্ৰয়োজন আদি ইয়াৰ দ্বিতীয়টো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। আব্ৰাহাম মাছলোৰ মতে, আত্ম-বিশ্বাস, সামৰ্থ্য, শক্তি, যোগ্য হোৱাৰ অনুভৱ আদি আহৰণৰ বাবে এই প্ৰয়োজনসমূহ অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(ঙ) আত্ম-বাস্তৱিকৰণৰ প্ৰয়োজন: আত্ম-বাস্তৱিকৰণৰ প্ৰয়োজনক প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ প্ৰয়োজন বুলি ক’ব পাৰি। প্ৰতিটো শিশুৰে নিৰ্দিষ্ট কিছুমান জন্মগত ক্ষমতা বা সম্ভাৱনা থাকে। শিশুসকলৰ মাজত এই লুপ্ত তথা অন্তৰ্নিহিত সম্ভাৱনাসমূহক বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে এক তীব্ৰ ইচ্ছা থাকে। আব্ৰাহাম মাছলোৱে ইয়াক শিশুৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰয়োজন হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছে। ইয়ে আন প্ৰয়োজনসমূহক এক ছত্ৰছায়া প্ৰদান কৰিছে। উৎকৰ্ষ বা শ্ৰেষ্ঠতাৰ প্ৰয়োজন, পূৰ্ণতাৰ প্ৰয়োজন, প্ৰাচুৰ্যতাৰ প্ৰয়োজন আদি এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।
৬। প্ৰয়োজনৰ লগত মানৰ আচৰণৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। “আচৰণ” শব্দটোৰ দ্বাৰা আমি পাৰিপাৰ্শ্বিক উদ্দীপকসমূহৰ প্ৰতি মানুহে প্ৰদৰ্শন কৰা দেহ-মানসিক সঁহাৰি বা জৈৱিক ক্ৰিয়াকলাপকে বুজোঁ। ই ব্যক্তিৰ সকলোবোৰ কাৰ্য, অনুভৱ তথা আৱেগকে সামৰি লয়। ব্যক্তি এজনৰ ভিতৰত এনে বহুতো উপাদান থাকে, যিবোৰ তেওঁৰ আচৰণৰ মূল কাৰণ হয়। মানুহৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, আৱেগিক আদিৰ দৰে বিভিন্ন প্ৰয়োজন থাকে। এজন ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক বিকাশৰ বাবে তথা স্বাভাৱিক আচৰণ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে এই মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ হোৱাটো অত্যাৱশ্যকীয়। যদিহে কোনো নিৰ্দিষ্ট প্ৰয়োজন পূৰণ নহয়, তেতিয়া ব্যক্তিজনৰ আচৰণত বিচ্যুতি বা ত্ৰুটি দেখা যাব। হিংসা, অস্বাভাবিক ব্যৱহাৰ, স্নায়ৱিক বা মানসিক বিকাৰ, মানসিক সমস্যা, শাৰীৰিক ৰোগ, আৱেগিক ভাৰসাম্যহীনতা আদি প্ৰায়ে মানুহৰ নিৰ্দিষ্ট মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণৰ অভাৱৰ কাৰণে সংঘটিত হয়। অন্য অৰ্থত, ব্যক্তিৰ আচৰণ তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন আৰু এইবোৰৰ পূৰণৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
৭। প্ৰবৃত্তি কি? প্ৰবৃত্তিৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ “প্ৰবৃত্তি” শব্দটোৰ দ্বাৰা আমি জীৱৰ জন্মগত বা অন্তৰ্নিহিত স্বভাৱ বা মানসিক অৱস্থা ক বুজো। জীৱই জন্মসূত্ৰে লাভ কৰা অন্তৰ্নিহিত স্বভাৱসমূহ, যিবোৰে জীৱক এক নিৰ্দিষ্ট ধৰণে আচৰণ কৰিবলৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে, তাকে প্ৰবৃত্তি বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ, এইবোৰ হৈছে মানুহৰ আচৰণৰ বংশগত বা সহজাত ধৰণ। এইবোৰ হৈছে মৌলিক ইচ্ছা বা জন্মগত প্ৰৱণতা, যিবোৰে মানুহৰ লক্ষণ আৰু ব্যাখ্যা কৰে। এগৰাকী বিখ্যাত মনোবিজ্ঞানী উইলিয়াম মেকডুগালে প্ৰবৃত্তিক এনেদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিছে: “যি সুপ্ত প্ৰৱণতাই মানুহক কোনো বিশেষ শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়ৰ প্ৰতি মনোনিৱেশ কৰায় আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত এক বিশেষ আৱেগৰ উত্তেজনা আৰু কৰ্মপ্ৰেৰণা অনুভৱ কৰায়, তথা বিষয়বস্তুৰ লগত সম্বন্ধ ৰাখি এক বিশেষ আচৰণ প্ৰকাশ কৰায়, তাকে প্ৰবৃত্তি বোলে।”
প্ৰবৃত্তিসমূহৰ চাৰিটা বিশেষত্ব হ’ল:
(ক) জীৱই প্ৰবৃত্তিসমূহ জন্মগত বা বংশগতভাৱে লাভ কৰে।
(খ) প্ৰবৃত্তি হৈছে জীৱৰ মনোদৈহিক দিশ।
(গ) প্ৰবৃত্তিসমূহৰ প্ৰধান লক্ষ্য দুটা হৈছে- আত্মৰক্ষা আৰু বংশ বা জাতি ৰক্ষা কৰা।
(ঘ) প্ৰবৃত্তিসমূহ সাৰ্বজনীনভাৱে সকলো জীৱৰ ক্ষেত্ৰতে একে, কেৱল বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ বিভিন্ন স্তৰত প্ৰবৃত্তিসমূহৰ প্ৰকাশ বিভিন্ন ধৰণেৰে ঘটে।
৮। মেকডুগালে উল্লেখ কৰা যিকোনো ৮ টা প্রবৃত্তিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ উইলিয়াম মেকডুগাল তেওঁৰ সহজাত প্ৰৱণতা তত্ত্বৰ বাবে জনাজাত। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ “Introduction to Social Psychology” ৰ প্ৰথম সংস্কৰণত মেকডুগালে মুঠ ১২ টা মুখ্য প্ৰবৃত্তিৰ বিষয়ে কৈছিল। তেওঁৰ দ্বাৰা বৰ্ণনা কৰা প্ৰবৃত্তিসমূহৰ আঠটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰবৃত্তি তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
(ক) পলায়নৰ প্ৰবৃত্তি
(খ) আক্ৰমণৰ প্ৰবৃত্তি বা যুযুৎসা প্ৰবৃত্তি
(গ) ঘৃণাৰ প্ৰবৃত্তি বা অপকৰ্ষণৰ প্ৰবৃত্তি
(ঘ) মাতৃস্নেহৰ প্ৰবৃত্তি বা বাৎসল্য প্রবৃত্তি
(ঙ) দীনতাৰ প্ৰবৃত্তি বা আৱেদনৰ প্ৰবৃত্তি
(চ) যৌনতাৰ প্ৰবৃত্তি বা যুগল মিলন প্রবৃত্তি
(ছ) অন্বেষণৰ প্ৰবৃত্তি বা কৌতূহলৰ প্ৰবৃত্তি
(জ) আত্ম-সমৰ্পণৰ প্ৰবৃত্তি বা বশ্যতা স্বীকাৰৰ প্রবৃত্তি
৯। প্রবৃত্তিৰ পৰিশোধন কৰিব পাৰিনে? প্রবৃত্তি পৰিশোধনৰ পাঁচটা উপায়ৰ বিষয়ে উদ্ভোধ কৰা।
উত্তৰঃ হয়, শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে প্রবৃত্তিসমূহক পৰিশোধন কৰিব পৰা যায়। “প্ৰবৃত্তি পৰিশোধন” বুলিলে আমি জন্মগত প্ৰৱণতা বা স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰবৃত্তিৰ ত্ৰুটিসমূহ আঁতৰ কৰি তাক উপযুক্ত সামাজিক আচাৰ-আচৰণত ৰূপান্তৰ কৰাৰ বাবে পুনঃনিৰ্দেশিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক বুজো। প্ৰবৃত্তিসমূহক আচলতে চৰিত্ৰ বা ব্যক্তিত্বৰ কেঁচামাল বুলি কোৱা হয়, যিবোৰ অস্বাভাৱিক বা অশোধিত ৰূপত থাকে আৰু সেয়েহে সংশোধনৰ দ্বাৰা ইহঁতক মার্জিত কৰি লোৱা নিতান্তই প্ৰয়োজন।
প্ৰবৃত্তিসমূহৰ পৰিশোধনৰ বাবে থকা পাঁচটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি হৈছে:
(ক) আনন্দ আৰু বেদনাৰ নীতি (Principle of pleasure and pain):
এই নীতিয়ে সূচায় যে সমাজে স্বীকৃতি দিয়া আৰু প্ৰশংসা কৰা প্ৰবৃত্তিসমূহৰ বিকাশৰ দ্বাৰা এজন ব্যক্তিৰ প্ৰবৃত্তি সংশোধন কৰা হয়, আনহাতে সমাজে অগ্ৰাহ্য কৰা প্ৰবৃত্তিসমূহ দমন কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সামাজিকভাৱে আনন্দদায়ক বা সুখদায়ক কাৰ্যৰ পুনৰাবৃত্তিৰ জৰিয়তে সেই আচৰণ স্থায়ী হয়, আনহাতে দুখজনক বা বিৰক্তিকৰ কাৰ্যৰ পুনৰাবৃত্তি এৰাই চলি সেই প্ৰবৃত্তি ত্যাগ কৰা হয়।
(খ) কাৰ্যৰ ব্যৱহাৰহীনতাৰ নীতি (Principle of disuse):
এটা প্ৰবৃত্তিক দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ নকৰিলে বা প্ৰকাশ নকৰিলে ই দুৰ্বল তথা প্ৰভাৱহীন হৈ পৰে। এইটো হৈছে আমাৰ মাজত থকা অবাঞ্ছিত বা অনাকাংক্ষিত প্ৰবৃত্তিসমূহৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ এটা প্ৰধান উপায়। অৱশ্যে, প্ৰবৃত্তিসমূহক কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ কৰিব বা মচি পেলাব নোৱাৰি; ই যিকোনো সময়তে পুনৰ মূৰ দাঙি উঠিব পাৰে।
(গ) উন্নীতকৰণ (Sublimation):
উন্নীতকৰণ মানে হৈছে সহজাত প্ৰবৃত্তিৰ শক্তিক ইয়াৰ মৌলিক জৈৱিক লক্ষ্যৰ পৰা আঁতৰাই অধিক সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আৰু গুণগত দিশলৈ পুনৰনিৰ্দেশিত কৰা। উদাহৰণস্বৰূপে, যৌন প্ৰবৃত্তিৰ শক্তিক কলা, সাহিত্য, সংগীত আদি সৃষ্টিশীল কামৰ ফালে গতি সলনি কৰি পৰিশোধন কৰা হয়। মানুহৰ প্ৰেৰণা আৰু প্ৰবৃত্তিসমূহ সংশোধন কৰাৰ ই এক উত্তম কৌশল।
(ঘ) অৱদমন (Repression):
এই প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা কিছুমান কষ্টদায়ক আৱেগ বহন কৰা সহজাত প্ৰবৃত্তিগত অনুভূতিসমূহক সচেতন মনৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হয়। ই নিৰ্দিষ্ট অবাঞ্ছিত প্ৰবৃত্তিসমূহক অচেতন মনৰ গভীৰতালৈ ঠেলি দিয়ে। জীৱনৰ কোনো পাপকাম, অপৰাধ বা বেদনাদায়ক ঘটনাক দীৰ্ঘদিনলৈ চেতন মনত হেঁচি ৰাখিব পাৰি। দীঘলীয়া সময় ধৰি আৱেগ বা প্ৰবৃত্তি অৱদমন কৰি ৰাখিলে ব্যক্তিৰ মাজত ঋণাত্মক জটিলতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(৫) প্ৰতিষ্ঠাপন (Substitution):
“প্ৰবৃত্তিসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠাপন”ৰ দ্বাৰা আমি এজন ব্যক্তিৰ জন্মগত প্ৰৱণতা বা প্ৰবৃত্তিৰ প্ৰকাশ-ভংগীক অন্য এটা বিকল্পৰে সলনি কৰি পৰিশোধন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক বুজো। উদাহৰণস্বৰূপে, সন্তানহীন দম্পতীয়ে নিজৰ পোহনীয়া জন্তুৰ প্ৰতি অত্যধিক মৰম দেখুৱাই তেওঁলোকৰ বাৎসল্য প্ৰেমৰ অনুভূতিক আন দিশলৈ ধাবিত কৰে।
১০। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) প্রয়োজন
(খ) প্ৰেৰণা
(গ) প্রবৃত্তি
(ঘ) অভ্যাস
(ঙ) প্রতিবর্ত ক্রিয়া
(চ) অবদমন
(ছ) উন্নীতকৰণ
(জ) বিবেচন
(ঝ) কাৰ্যৰ অব্যৱহাৰ
উত্তৰঃ
(ক) প্ৰয়োজন (Need):
প্ৰয়োজন হৈছে এনে এক সঞ্চালন শক্তি যিয়ে ব্যক্তি এজনক কাম কৰিবলৈ আৰু নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যৰ দিশে আগবাঢ়িবলৈ প্ৰয়োজনীয় প্ৰৱণতা যোগান ধৰে। “প্ৰয়োজন” শব্দটোৱে জীৱৰ মাজত দেখা দিয়া নাটনি বা অভাবজনিত স্থিতিকো সূচায়। শৰীৰৰ বিকাশমূলক গতিত হোৱা শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনৰ ফলস্বৰূপে প্ৰয়োজনৰ সৃষ্টি হয়। মানৱ প্ৰয়োজনসমূহ হৈছে অত্যাৱশ্যকীয় মনোদৈহিক, সামাজিক-সাংস্কৃতিক আৰু ব্যক্তিত্বৰ আৱশ্যকতা যিয়ে এই পৃথিৱীত জীয়াই থকাত সহায় কৰে। প্ৰয়োজনসমূহৰ কিছুমান উল্লেখনীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে:
শাৰীৰিক বা দৈহিক প্ৰয়োজন সকলো জীৱৰ মাজত বিদ্যমান আৰু জীয়াই থকাৰ বাবে অতি জৰুৰী।
প্ৰয়োজনৰ উৎপত্তি শৰীৰৰ অভ্যন্তৰত ঘটা মনোদৈহিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে হয়।
দৈহিক প্ৰয়োজন সীমিত আৰু নিশ্চিত, কিন্তু মানসিক প্ৰয়োজন অসংখ্য।
নিম্নস্তৰৰ জীৱৰ তুলনাত মানুহৰ প্ৰয়োজনৰ সংখ্যা অধিক।
প্ৰয়োজনে প্ৰেৰণাৰ জন্ম দিয়ে।
মনোবিজ্ঞানী আব্ৰাহাম মাছলোৱে প্ৰাধান্যতাৰ ভিত্তিত পাঁচটা ভিন্ন প্ৰয়োজনক শৃংখলাবদ্ধ কৰা “প্ৰয়োজন বিন্যাস”ৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। এই কেইটা হৈছে – শাৰীৰিক প্ৰয়োজন (Physiological needs), নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজন (Safety needs), ভালপোৱা আৰু সম্পৰ্কৰ প্ৰয়োজন (Love and belongingness needs), সন্মানৰ প্ৰয়োজন (Esteem needs), আৰু আত্ম-বাস্তৱিককৰণৰ প্ৰয়োজন (Need for self-actualisation)। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনসমূহৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব আছে।
(খ) প্ৰেৰণা (Motivation):
প্ৰেৰণা হৈছে শৰীৰৰ এনে এটা আভ্যন্তৰীণ অৱস্থা বা শক্তি যিয়ে জীৱক এটা নিৰ্দিষ্ট কাম কৰিবলৈ সাজু কৰি তোলে। অৰ্থাৎ, প্ৰেৰণাসমূহ হৈছে কাম কৰাৰ বা এটা বিশেষ পৰিস্থিতিত এক নিৰ্দিষ্ট ধৰণে আচৰণ কৰিবলৈ জাগ্রত হোৱা তীব্ৰ ইচ্ছা বা আৱেগ। প্ৰেৰণা হৈছে সেই মনোদৈহিক শক্তি যিয়ে প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে অবিৰতভাৱে উদ্দীপনা যোগান ধৰি কাৰ্য কৰাৰ দিশত কাম কৰে।
প্ৰেৰণাক তলত উল্লেখ কৰা গোটসমূহত ভাগ কৰিব পাৰি:
১। প্ৰাথমিক বা মুখ্য প্ৰেৰণা (Primary drives): মানুহৰ মূল প্ৰয়োজনসমূহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, জন্মগত আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰবৃত্তিগত প্ৰেৰণাসমূহক মুখ্য প্ৰেৰণা বোলা হয়। এইবোৰ সকলো মানুহৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ ভিতৰত ভোক বা ক্ষুধা, পিয়াহ, যৌনতা, জিৰণি লোৱাৰ প্ৰেৰণা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
২। দ্বিতীয়ক বা গৌণ প্ৰেৰণা (Secondary drives): যিবোৰ প্ৰেৰণা জন্মগত নহয়, কিন্তু বিকাশ, শিকন আৰু অভিজ্ঞতাৰ মাজেদি আহৰণ কৰা হয়, সেইবোৰেই গৌণ প্ৰেৰণা। এইবোৰ সামাজিক সংস্পৰ্শ আৰু শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰিণাম। সামাজিক স্বীকৃতি, প্ৰেম, ধন, সম্পত্তি আদিৰ বাবে প্ৰেৰণা ইয়াৰ অন্তৰ্গত। প্ৰেৰণাৰ কেইটামান মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
প্ৰেৰণাসমূহ হৈছে জীৱৰ সঞ্চালনৰ বাবে শাৰীৰিক শক্তিৰ জন্মগত উৎস।
প্ৰেৰণাই কাম কৰিবলৈ উৎসাহৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰেৰণা আৰু প্ৰয়োজনসমূহ ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
প্ৰেৰণাসমূহ মূলতঃ দৈহিক প্ৰকৃতিৰ।
প্ৰেৰণাই ব্যক্তিক সন্তুষ্টিৰ অনুভৱৰ দিশে লৈ যায়।
প্ৰয়োজনসমূহে সৃষ্টি কৰা উদ্বেগৰ পৰা মুক্ত হোৱাত প্ৰেৰণাই সহায় কৰে।
প্ৰেৰণাই আমাক সঞ্চালনৰ বাবে শক্তি প্ৰদান কৰে।
(গ) প্ৰবৃত্তি (Instincts):
প্ৰাণীয়ে জন্মসূত্ৰে লাভ কৰা স্বভাৱ যিয়ে সেই প্ৰাণীসমূহক এক নিৰ্দিষ্ট ধৰণে আচৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে, তাকে প্ৰবৃত্তি বোলা হয়। অৰ্থাৎ, এইবোৰ হৈছে প্ৰাণীৰ আচৰণৰ জন্মগত বা প্ৰাকৃতিক প্ৰৱণতা। এইবোৰ মৌলিক প্ৰাকৃতিক ইচ্ছা বা অন্তঃপ্ৰৱাহ যিয়ে মানৱ আচৰণ আৰু জীৱনক বৈশিষ্ট্যযুক্ত কৰে।
প্ৰবৃত্তিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১। প্ৰবৃত্তিসমূহ হৈছে জন্মগত প্ৰৱণতা।
২। প্ৰবৃত্তিসমূহ সাৰ্বজনীন বা বিশ্বজনীন।
৩। জীয়াই থকাৰ বাবে প্ৰবৃত্তিসমূহ অপৰিহাৰ্য।
৪। প্ৰবৃত্তিসমূহৰ প্ৰকৃতি জটিল।
৫। প্ৰবৃত্তিসমূহ সংশোধন বা ৰূপান্তৰ কৰিব পৰা যায়।
৬। প্ৰবৃত্তিসমূহ আৱেগৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে সম্পৰ্কযুক্ত।
৭। প্ৰবৃত্তিসমূহ অচেতন মনত উৎপত্তি হয়।
৮। প্ৰবৃত্তিসমূহ এটা বিশেষ জাতিগত গোটৰ বৈশিষ্ট্যৰ বাবে দায়ী।
(ঘ) অভ্যাস (Habit):
অভ্যাস হৈছে আচৰণৰ এনে এটা ধৰণ যিটো বাৰে বাৰে পুনৰাবৃত্তিৰ জৰিয়তে স্থায়ী আৰু স্বয়ংক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়াত পৰিণত হয়। ৰ’ছৰ মতে, “অভ্যাস হৈছে একে ধৰণৰ পৰিস্থিতিত একেধৰণৰ কাৰ্যৰ পুনৰাবৃত্তি কৰাটো বুজোৱা এক ব্যাখ্যামূলক শব্দ।” অৰ্থাৎ, অভ্যাস হৈছে আচৰণৰ এনে এক ৰূপ যি পুনৰাবৃত্তি, শুদ্ধতা আৰু ক্ষিপ্ৰতাৰে চিহ্নিত। অভ্যাসৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১। অভ্যাস পুনৰাবৃত্তিৰ মাজেৰে আহৰণ কৰা হয়।
২। অভ্যাসসমূহ যান্ত্ৰিক আৰু স্বয়ংক্রিয়।
৩। দিন যোৱাৰ লগে লগে অভ্যাসসমূহ শক্তিশালী হৈ উঠে।
৪। ই এক অৰ্জিত অভিজ্ঞতা।
৫। ই স্বেচ্ছামূলক প্ৰয়াসৰ প্ৰয়োজন কমায়।
৬। অভ্যাস ক্ৰমান্বয়ে স্বয়ংক্রিয় হৈ উঠে।
৭। অভ্যাসৰ পুনৰাবৃত্তিকৰণে ইয়াক স্থায়ী ৰূপ দিয়ে।
৮। অভ্যাস গঠনৰ বাবে সামান্য বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰয়োজন হয়।
৯। অভ্যাসে আমাৰ কাৰ্যসমূহ যান্ত্ৰিক কৰি তোলে।
(ঙ) প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া (Reflex action):
‘reflex’ বা “প্ৰতিৱৰ্ত” শব্দটো লেটিন শব্দ ‘reflexus’ ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘বেঁকা হোৱা’ বা ‘ওভতাই অনা’। সেয়েহে, প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া মানে হৈছে সচেতনতা অবিহনে কোনো উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি বা প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুওৱা। ইয়াক “উদ্দীপকৰ প্ৰতি প্ৰাণীৰ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ দ্বাৰা জনোৱা এক স্বাভাৱিক সঁহাৰি” বুলিও সংজ্ঞা দিব পাৰি। ফৰাচী দাৰ্শনিক ৰেনে ডেকাৰ্টে প্ৰতিৱৰ্ত নীতিৰ তত্ত্ব উদ্ভাৱন কৰিছিল। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:
১। অপৰম্পৰাগত প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া।
২। পৰম্পৰাগত প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া।
প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি:
১। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহ জন্মগত প্ৰৱণতা।
২। এইবোৰ পৰিৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰি।
৩। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহ সাৰ্বজনীন বা বিশ্বজনীন।
৪। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহ ক্ষণস্থায়ী।
৫। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহে চৰিত্ৰ আৰু ব্যক্তিত্বক প্ৰভাৱিত নকৰে।
৬। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া হৈছে সৰল দৈহিক কাৰ্য।
প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহ প্ৰবৃত্তিগত প্ৰৱণতাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াসমূহৰ পৰিসৰ বহল আৰু ই স্বতঃস্ফূৰ্ত, ইয়াত কোনো মানসিক প্ৰক্ৰিয়া জড়িত নাথাকে। এইবোৰ সংশোধন কৰিবও নোৱাৰি।
(চ) অবদমন (Repression):
অবদমন হৈছে প্ৰবৃত্তি পৰিশোধনৰ এটা কৌশল। ই এনে এটা প্ৰক্ৰিয়া যি পূৰণ কৰিব নোৱাৰা বা অসফল ইচ্ছাবোৰক আমাৰ অচেতন মনলৈ জোৰকৈ ঠেলি পঠিয়ায়। যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা কষ্টদায়ক আৱেগ বহন কৰা প্ৰবৃত্তিগত প্ৰৱণতাবোৰক পোনপটীয়াকৈ প্ৰকাশ কৰাৰ পৰা বিৰত ৰখা হয় আৰু সচেতন মনৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হয়, তাকে প্ৰবৃত্তিৰ অবদমন বোলা হয়। ই নিৰ্দিষ্ট অবাঞ্ছিত প্ৰবৃত্তিক অচেতন মনৰ গভীৰতাত লুকাই ৰাখে। ইয়াত এজন ব্যক্তিৰ জীৱনৰ কোনো পাপকাম, অপৰাধ বা দুখজনক ঘটনা আদিক অচেতন মনলৈ ঠেলি দিয়া হয়। আৱেগ বা প্ৰবৃত্তিক দীৰ্ঘদিনলৈ অৱদমন কৰি ৰাখিলে ব্যক্তিজনৰ মাজত নঞাৰ্থক জটিলতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। বহুতো শিক্ষার্থী আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কৰ অসুস্থ আচৰণৰ এটা কাৰণ হৈছে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট আৱেগ আৰু অনুভূতিক জোৰকৈ অৱদমন কৰি ৰখা। সেয়েহে, প্ৰবৃত্তি বা আচৰণ সংশোধনৰ এই পদ্ধতি অতি সযত্নে প্ৰয়োগ কৰা উচিত।
(ছ) উন্নীতকৰণ (Sublimation):
উন্নীতকৰণ হৈছে প্ৰবৃত্তিগত শক্তিক ইয়াৰ মৌলিক জৈৱিক উদ্দেশ্যৰ পৰা সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্যভাৱে পুনৰ নিয়োগ কৰা প্ৰক্ৰিয়া। ৰ’ছে উন্নীতকৰণক এইদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল, “উন্নীতকৰণ হৈছে এনে এটা শব্দ যি ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ প্ৰবৃত্তিক মৌলিক জৈৱিক লক্ষ্যৰ পৰা সামাজিক আৰু ব্যক্তিগতভাৱে উচ্চ স্তৰলৈ উন্নীত কৰি পুনৰ নিয়োগ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।” সেয়েহে, আমাৰ আৱেগ আৰু অনুভূতিক উন্নীত কৰাৰ প্ৰয়োজন যথেষ্ট। উদাহৰণস্বৰূপে, যৌন প্ৰবৃত্তিক প্ৰায়ে কলা, সাহিত্য, সংগীত আদি সৃষ্টিশীল কাৰ্যৰ দিশে নিৰ্দেশিত কৰি উন্নীতকৰণ কৰা হয়। মানুহৰ মাজত থকা প্ৰবৃত্তি তথা প্ৰেৰণাসমূহ পৰিশোধন কৰাৰ ই এক অন্যতম ফলপ্ৰসূ উপায়। প্ৰবৃত্তিৰ উন্নীতকৰণে মানুহক এক সামাজিক প্রাণী হিচাপে গঢ়ি তোলে।
(জ) বিৰেচন বা পৰিষ্কাৰকৰণ (Catharsis):
বিৰেচন পদ্ধতিটো প্ৰবৃত্তি সংশোধনৰ এটা বিশেষ উপায়। “বিৰেচন” শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে “বিশুদ্ধ কৰা” বা “বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়া”। সেয়েহে, বিৰেচনৰ অৰ্থ হৈছে প্ৰবৃত্তিগত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱবোৰক বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া বা পৰিষ্কাৰ কৰা। যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বংশগত প্ৰবৃত্তিগত ইচ্ছা তথা আৱেগসমূহক কলাত্মক বা সাংস্কৃতিক লক্ষ্যৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশৰ সুযোগ দিয়া হয়, তাকে বিৰেচন বোলা হয়। ই হৈছে প্ৰবৃত্তি তথা আৱেগসমূহ সংশোধন কৰাৰ এটা উত্তম উপায়। বিৰেচনৰ সহায়ত অৱদমিত প্ৰবৃত্তিগত তাড়নাসমূহ ব্যক্তিৰ মনৰ পৰা উলিয়াই দি মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিব পাৰি। খেলা-ধূলাত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কৰাটো হৈছে ব্যক্তিৰ ইচ্ছা, আৱেগ আৰু অনুভূতিক পুনৰনিৰ্দেশিত কৰাৰ এক প্ৰধান উপায়।
(ঝ) কাৰ্যৰ অব্যৱহাৰ (Disuse):
অব্যৱহাৰৰ নীতিটো প্ৰবৃত্তি আৰু আচৰণৰ পৰিশোধন বা সংশোধনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি। অব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা আমি হানিকাৰক প্ৰবৃত্তিসমূহক বাধাদান কৰা, এইবোৰৰ দিশ সলনি কৰা আৰু পুনৰাবৃত্তি নকৰা আদি প্ৰক্ৰিয়াক বুজো। উদাহৰণস্বৰূপে, যুযুৎসা প্ৰবৃত্তিটো হয়তো এক দুৰ্বল প্ৰবৃত্তিত পৰিণত হ’ব পাৰে, যদিহে এজন ব্যক্তিয়ে যুঁজ দিয়াৰ প্ৰৱণতা বা উৎসাহ প্ৰকাশ কৰাৰ বাবে কোনো ধৰণৰ পৰিস্থিতিত নপৰে। মাদক দ্ৰব্য সেৱন কৰাৰ প্ৰবৃত্তিক দীৰ্ঘদিনলৈ গ্ৰহণৰ পৰা বিৰত থাকি প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা যায়। এটা প্ৰবৃত্তিৰ দীঘলীয়া অব্যৱহাৰে ইয়াক প্ৰভাৱহীন আৰু দুৰ্বল কৰি তোলে। সেয়েহে, এই পদ্ধতিটোক অবাঞ্ছিত প্ৰবৃত্তিৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰাৰ এক ফলপ্ৰসূ কৌশল হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি। অৱশ্যে, প্ৰবৃত্তিসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰিব নোৱাৰি; এইবোৰ যিকোনো সময়তে ওভতি আহিব পাৰে।
১১। প্রবৃত্তিৰ শৈক্ষিক মূল্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰবৃত্তি হৈছে প্ৰাণীৰ জন্মগত বা স্বাভাৱিক আচৰণৰ ধাৰক। অৰ্থাৎ, এইবোৰ হ’ল প্ৰাণীৰ আচৰণৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত বা প্ৰাকৃতিক প্ৰৱণতা। এইবোৰে মানৱ জীৱন আৰু আচৰণক বৈশিষ্ট্য প্ৰদান কৰা মৌলিক প্ৰাকৃতিক ইচ্ছা বা জন্মগত ধাউতি। প্ৰবৃত্তিৰ এটা বিশেষ গুণ এয়ে যে শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ দ্বাৰা ইহঁতক আচৰণৰ গ্ৰহণযোগ্য ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত বা পৰিশোধিত কৰিব পৰা যায়। প্ৰবৃত্তিসমূহৰ শিক্ষাগত গুৰুত্ব তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. আনন্দ আৰু শাস্তিৰ প্ৰয়োগ: শিক্ষকসকলে শিক্ষার্থীসকলৰ ভাল প্ৰবৃত্তি বা কাৰ্যসমূহক প্ৰশংসাৰে উৎসাহিত কৰিব লাগে আৰু ঋণাত্মক প্ৰবৃত্তিগত প্ৰৱণতাসমূহক নিৰুৎসাহিত কৰিব লাগে। তেওঁলোকে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ নীতি ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ প্ৰশংসনীয় কাৰ্যক পুৰস্কৃত কৰা উচিত আৰু বেয়া প্ৰৱণতা বা কাৰ্যসমূহক অনুপযুক্ত বুলি বিৰুদ্ধাচৰণ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।
২. নেতিবাচক প্ৰবৃত্তিৰ নিয়ন্ত্ৰণ: শিক্ষকসকলে ঋণাত্মক বা প্ৰতিকূল প্ৰবৃত্তিসমূহৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক তেনেধৰণৰ চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰাত বিৰত থাকিবলৈ উৎসাহিত কৰা উচিত। কোনো এটা প্ৰবৃত্তি দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ নকৰিলে বা অব্যৱহাৰত ৰাখিলে ই দুৰ্বল আৰু প্ৰভাৱহীন হৈ পৰে।
৩. উন্নীতকৰণৰ ব্যৱহাৰ: প্ৰবৃত্তিগত শক্তিক ইয়াৰ আদিম জৈৱিক লক্ষ্যৰ পৰা আঁতৰাই অধিক সামাজিকভাবে মানি লোৱা বা মূল্যৱান দিশলৈ পুনঃনিৰ্দেশিত কৰা পদ্ধতিও শিক্ষাত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, যৌন প্ৰবৃত্তিক কলা, সাহিত্য, সংগীত আদিৰ দৰে সৃষ্টিমূলক কাৰ্যৰ দিশে সলনি ঘটাই এইবোৰক মাৰ্জিত অৱস্থালৈ আনিব পৰা যায়। শিক্ষকসকলে এই কৌশলটো শিক্ষণ-শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহাৰ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ছবি অঁকা, গীত গোৱা, অভিনয় আদি সৃজনীমূলক কামত তেওঁলোকৰ প্ৰচণ্ড শক্তি বা প্ৰতিভা ব্যৱহাৰ কৰাত সহায় কৰা উচিত।
৪. মুক্ত পৰিৱেশৰ গুৰুত্ব: অৱশ্যে, প্ৰবৃত্তিৰ অতিমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণে অস্বাস্থ্যকৰ ব্যক্তিত্বৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়েহে, বেছিভাগ মনোবিজ্ঞানী আৰু শিক্ষাবিদেই শিশুসকলক এক মুক্ত পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হ’বলৈ দিয়াটো শ্ৰেষ্ঠ উপায় বুলি বিশ্বাস কৰে। বিদ্যালয়ৰ চৌহদটোৱে শিশুসকলক সহজ আৰু স্বাচ্ছন্দ্যবোধ কৰিব পৰা ধৰণৰ হোৱা উচিত। এনে পৰিৱেশে শিশুক স্বাভাৱিকভাৱে ডাঙৰ-দীঘল হোৱাত সহায় কৰে।
৫. কৌতূহল আৰু আহৰণৰ উদগনি: শিশুসকলক তেওঁলোকৰ কৌতূহলৰ প্ৰবৃত্তিৰ বাবে উদগনি দিয়া উচিত যাতে তেওঁলোকে নিজেই নিজৰ বাবে নতুন জ্ঞান আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰে। শিক্ষকসকলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কিছুমান অগতানুগতিক সামগ্ৰী তথা ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু বৈজ্ঞানিক মূল্য থকা বস্তু সংগ্ৰহ কৰিবলৈ দি তেওঁলোকৰ আহৰণৰ প্ৰবৃত্তিক উৎসাহিত কৰা উচিত।
৬. প্ৰতিযোগিতাৰ মাজেৰে সংশোধন: আনহাতে, শিশুৰ যুযুৎসা প্ৰবৃত্তিক বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতামূলক খেল-ধেমালিত অংশগ্ৰহণৰ জৰিয়তে সামাজিকভাবে গ্ৰহণযোগ্য ধৰণেৰে গঠন কৰিব পাৰি।
১২। আবেগ কি? আৱেগৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ‘আবেগ’ বা ‘Emotion’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ শব্দ ‘Emovare’ ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল “বিচলিত কৰা” বা “উত্তেজিত কৰা”। সেইবাবে, মনোবিজ্ঞানত আবেগ শব্দটো প্ৰাণীৰ উত্তেজনাপূৰ্ণ বা উদ্বেগপূৰ্ণ মানসিক অৱস্থাক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
মনোবিদ ডিকছনাৰী অফ এডুকেশ্বন (Dictionary of Education)ৰ মতে, আবেগ শব্দটোৱে উচ্চস্তৰৰ অনুভূতি, শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তন, আকৰ্ষণ বা বিকৰ্ষণ, ওচৰ চাপি যোৱা বা আঁতৰি যোৱা আদিৰ দৰে জটিল অৱস্থাক সূচায়। ৱেবষ্টাৰ্ছ ডিকচনেৰী (Webster’s Dictionary)য়ে আবেগকে এনে এক অৱস্থা বুলি অভিহিত কৰিছে য’ত বিভিন্ন কাৰকৰ সমন্বয়ৰ দ্বাৰা ব্যক্তি সঞ্চালিত বা উত্তেজিত হয়।
গতিকে, আৱেগক এইদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিব পাৰি:
“আৱেগ হৈছে প্ৰাণীৰ ভিতৰত জাগ্ৰত বা সঞ্চালিত হোৱা এনে এক মানসিক স্থিতি, যি বাহ্যিক আৰু অভ্যন্তৰীণ উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাৰ সময়ত সংঘটিত হয়।”
১৩। আৱেগৰ যিকোনো চাৰিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আভ্যন্তৰীণ পৰিৱৰ্তন বা বাহ্যিক উদ্দীপকৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ ফলত প্ৰাণীৰ মাজত বিভিন্ন ইচ্ছা বা বাসনাৰ দ্বাৰা জাগ্ৰত হোৱা তীব্র অনুভূতিকে আবেগ বুলি কোৱা হয়। আৱেগ হৈছে প্ৰবৃত্তিগত ইচ্ছাৰ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জড়িত সহযোগী অনুভূতি। মনোবিজ্ঞানী উডৱৰ্থে (Woodworth) ইয়াক “ব্যক্তিক সঞ্চালিত বা আলোড়িত কৰা অৱস্থা” বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিছিল।
আৱেগৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে:
(ক) আৱেগ হৈছে প্ৰাণীৰ জটিল আৰু প্ৰভাৱকাৰী মানসিক স্থিতি।
(খ) আৱেগ হৈছে ব্যক্তিৰ জন্মগত বা স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া।
(গ) আৱেগে শৰীৰৰ সমগ্ৰ অংশকে জড়িত কৰে।
(ঘ) আৱেগসমূহ হৈছে ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা যি ব্যক্তিৰ মানসিক অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
১৪। আবেগ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা অনা হৈছে? মূল শব্দটো কি?
উত্তৰঃ
‘আবেগ’ বা “Emotion” শব্দটো লেটিন ভাষাৰ পৰা অনা হৈছে।
এই শব্দটোৰ মূল লেটিন শব্দটো হৈছে ‘Emovare’, যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘Disturb’ বা “বিচলিত কৰা”।
১৫। তলত উল্লেখ কৰা প্ৰবৃত্তিৰোৰৰ লগত জড়িত আৱেগবোৰ উল্লেখ কৰাঃ
(ক) কৌতূহল
(খ) বশ্যতা
(গ) পলায়ন
(ঘ) অপকর্ষণ
(ঙ) বাৎসল্য
উত্তৰঃ
প্রবৃত্তি | আৱেগিক প্রতিক্রিয়া |
|---|---|
(ক) কৌতূহল (খ) বশ্যতা (গ) পলায়ন (ঘ) অপকর্ষণ (ঙ) বাৎসল্য | বিস্ময়, আশ্চর্য অধীনতা, পৰাধীনতা ভয় বিৰক্তি, ঘৃণা স্নেহ |
১৬। আবেগ আৰু প্ৰবৃত্তিৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ আৱেগ আৰু প্ৰবৃত্তিৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ হৈছেঃ
ক্রমিক নং | পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | আবেগ | প্রবৃত্তি |
|---|---|---|---|
১. | অভিপ্ৰেৰণ | আবেগে আমাক অনুভৱ কৰিবলৈ অভিপ্রেৰিত কৰে | প্রবৃত্তিয়ে আমাক কার্য কৰিবলৈ অভিপ্রেৰিত কৰে। |
২. | নির্দেশনা | এইবোৰে আভ্যন্তৰীণ অভিজ্ঞতাসমূহক নির্দেশিত কৰে | এইবোৰে বাহ্যিক বস্তুৰ প্ৰতি নির্দেশিত কৰে। |
৩. | প্রকাশভংগী | আৱেগৰ প্রকাশভংগী হৈছে। আচৰণ। | প্রবৃত্তিসমূহ প্রকাশ কৰা হয় মনোদৈহিক প্রতিক্রিয়াকে ধৰি উত্তেজনাৰ দ্বাৰা। |
৪. | গ্রহণীয়তা | প্রাণীবিশেষে আৱেগিক প্রতিক্রিয়া বিভিন্ন ধৰণৰ হয়। | এই প্রতিক্রিয়াবোৰ সাৰ্বজনীন। |
৫. | প্রকৃতি | আৱেগিক প্রতিক্রিয়াবোৰৰ প্রকৃতি ব্যক্তিবাচক তথা উদ্দেশ্যবাচক হয়। | প্রবৃত্তিগত প্রতিক্ৰিয়াবোৰৰ প্রকৃতি পৰিস্থিতি অনুসৰি উদ্দেশ্য বাচক হয়। |
১৭। অভ্যাস বুলিলে কি বুজা? অভ্যাসৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ অভ্যাস হৈছে আচৰণৰ এনে এটা ধৰণ যিটো বাৰে বাৰে পুনৰাবৃত্তিৰ জৰিয়তে স্থায়ী আৰু স্বয়ংক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়াত পৰিণত হয়। ৰ’ছৰ মতে, “অভ্যাস হৈছে একে ধৰণৰ পৰিস্থিতিত একেধৰণৰ কাৰ্যৰ পুনৰাবৃত্তি কৰাটো বুজোৱা এক ব্যাখ্যামূলক শব্দ।” অৰ্থাৎ, অভ্যাস হৈছে আচৰণৰ এনে এক ৰূপ যি পুনৰাবৃত্তি, শুদ্ধতা আৰু ক্ষিপ্ৰতাৰে চিহ্নিত। অভ্যাসৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১। অভ্যাস পুনৰাবৃত্তিৰ মাজেৰে আহৰণ কৰা হয়।
২। অভ্যাসসমূহ যান্ত্ৰিক আৰু স্বয়ংক্রিয়।
৩। দিন যোৱাৰ লগে লগে অভ্যাসসমূহ শক্তিশালী হৈ উঠে।
৪। ই এক অৰ্জিত অভিজ্ঞতা।
৫। ই স্বেচ্ছামূলক প্ৰয়াসৰ প্ৰয়োজন কমায়।
৬। অভ্যাস ক্ৰমান্বয়ে স্বয়ংক্রিয় হৈ উঠে।
৭। অভ্যাসৰ পুনৰাবৃত্তিকৰণে ইয়াক স্থায়ী ৰূপ দিয়ে।
৮। অভ্যাস গঠনৰ বাবে সামান্য বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰয়োজন হয়।
৯। অভ্যাসে আমাৰ কাৰ্যসমূহ যান্ত্ৰিক কৰি তোলে।
১৮। অভ্যাস গঠনৰ নীতিসমূহৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা। কু-অভ্যাস কেনেকৈ ধবংস কৰিবা?
উত্তৰঃ অভ্যাস গঠনৰ প্ৰধান নীতি বা মৌলিক সূত্ৰসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
(ক) দৃঢ় সংকল্প (Firm determination):
ভাল অভ্যাস আহৰণৰ বাবে সৰ্বপ্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনটো হৈছে যে ব্যক্তিয়ে অবিচল সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব লাগিব। দৃঢ় সংকল্প অবিহনে কোনো অভ্যাস গঢ়ি উঠিব নোৱাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো ব্যক্তিয়ে পুৱা সোনকালে উঠিবলৈ বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰথমে নিজৰ মনত এই কাৰ্য কৰাৰ বাবে এক স্থিৰ সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব আৰু তাৰ পিছত সেইমতে আগবাঢ়িব লাগিব। প্ৰথম পদক্ষেপটোৱেই হ’ব এই দৃঢ় সংকল্প গ্ৰহণ।
(খ) সবল ইচ্ছাশক্তি (Strong will power):
সবল ইচ্ছাশক্তি অবিহনে কোনো সু-অভ্যাস গঢ়ি উঠাটো সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ বাবে ব্যক্তিজনে নিজৰ মন-মগজুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ কৌশল বা দক্ষতা জানিব লাগিব।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ব্যক্তিয়ে আনৰ সৈতে নম্ৰতাৰে ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰথমে নিজৰ মনত এই বিষয়ে দৃঢ়ভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব। যদি ব্যক্তিজনৰ মন দুৰ্বল বা চঞ্চল হয়, তেন্তে তেওঁ এই আচৰণটো বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম নহ’ব। সেয়েহে, নিজৰ মনটোক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা ক্ষমতা তেওঁৰ হাতত থকাটো অত্যাৱশ্যকীয়।
(গ) অবিৰত অনুশীলন (Constant repetition):
ভাল অভ্যাস গঢ়ি তুলিবলৈ ব্যক্তিয়ে ইয়াক নিয়মীয়াকৈ অভ্যাস কৰাৰ প্ৰয়োজন। নিয়মৰ পৰা বিচ্যুতিয়ে প্ৰায়ে মনৰ শক্তিক দুৰ্বল কৰি তোলে। পুনৰাবৃত্তিয়ে অভ্যাসসমূহক স্থায়ী আৰু মজবুত কৰি তোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনোবাই প্ৰাতঃভ্ৰমণৰ সু-অভ্যাস গঢ়ি তুলিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ এই কাৰ্যটো দৈনিক কৰিব লাগিব। তেওঁ নিজৰ সিদ্ধান্তত অধিক ওজৰ-আপত্তি দৰ্শোৱা বা বিৰতি লোৱা উচিত নহয়।
(ঘ) প্ৰথম সুযোগতে আৰম্ভ কৰা উচিত (Seizing the first opportunity):
অভ্যাস গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিয়ে সুযোগৰ বাবে অপেক্ষা কৰি থকা উচিত নহয়। সু-অভ্যাস গঢ়াৰ সিদ্ধান্তটো তৎক্ষণাত কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে। সময় পাৰ হোৱাৰ লগে লগে গ্ৰহণ কৰা সংকল্পসমূহ দুৰ্বল হ’বলৈ ধৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ কোঠাটো পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন কৰি ৰাখিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে তেওঁ আৰম্ভ কৰিবলৈ আন এটা দিনলৈ ৰ’ব নালাগে। তেওঁ বিলম্ব নকৰি লগে লগে এইটো আৰম্ভ কৰিব লাগে।
(ঙ) ব্যতিক্ৰম কেতিয়াও অনুমোদন কৰিব নালাগে (Never allow exception):
অনিয়ম বা ব্যতিক্ৰমে ভাল অভ্যাস আহৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াক ভাঙি পেলাব পাৰে। অভ্যাসসমূহ ধীৰগতিৰে আৰু অবিৰতভাৱে অনুশীলন কৰা উচিত। যিকোনো শিথিলতাই কাৰ্য কৰাৰ আগ্ৰহ বা উদ্যমক দুৰ্বল কৰি তুলিব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনোবাই প্ৰতিবাৰ খাদ্য খোৱাৰ পিছত নিজৰ মুখ ধুবলৈ সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে তেওঁ এইটো প্ৰতিবাৰেই কৰা উচিত। ইয়াত কোনো ধৰণৰ ব্যতিক্ৰম হ’ব নালাগে।
আনহাতে, তলত উল্লেখ কৰা উপায়সমূহৰ দ্বাৰা আমি কু-অভ্যাসসমূহ ধ্বংস বা নাইকিয়া কৰিবপাৰোঃ
(ক) দৃঢ় নির্ণয় (Strong determination): যদিহে এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ কু-অভ্যাসসমূহ প্রকৃততে ধ্বংস বা আঁতৰ কৰিবলৈ বিচাৰে তেন্তে তেওঁ নিশ্চিতভাবে এইটো কৰিব পাৰে। প্ৰায়বোৰ মানুহেই শক্তিশালী ইচ্ছাশক্তিৰ দ্বাৰা আশীৰ্বাদপুষ্ট হয়। সেয়েহে, এনে নির্দিষ্ট কু-অভ্যাসসমূহ আঁতৰ কৰিবলৈ দৃঢ় নির্ণয় কৰি লোৱাটো হৈছে এই দিশত গ্রহণ কৰা প্রথম পদক্ষেপ। ইয়াৰ বাবে ব্যক্তি এজনৰ শক্তিশালী ইচ্ছাশক্তিৰ প্রয়োজন।
(খ) বিকল্প অভ্যাস গঠন (Alternative habit formation): যদি কোনো ব্যক্তিয়ে কু-অভ্যাসৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাব বিচাৰে তেন্তে তেওঁ কু-অভ্যাসৰ ঠাইত সু-অভ্যাস আহৰণ কৰা উচিত। উদাহৰণস্বৰূপে এজন মানুহে যদি মাদক দ্রব্য বা সুৰাপান কৰাটো বন্ধ কৰিব বিচাৰে তেন্তে তেওঁ তাৰ ঠাইত স্বাস্থ্যকৰ ফল-মূলৰ ৰস পান কৰাৰ সু-অভ্যাস আৰম্ভ কৰা উচিত। কু-অভ্যাসৰ স্থানত কিছুমান সু-অভ্যাস প্রতিস্থাপন কৰিব লাগে।
(গ) পুৰস্কাৰ তথা শাস্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা (Proper use of reward and punishment): পুৰস্কাৰ তথা শাস্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰে কু-অভ্যাসসমূহ আঁতৰ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। যেতিয়া শিশুসকলে ভাল অভ্যাস প্রদর্শন কৰে তেওঁলোকক পুৰস্কৃত বা প্রশংসা কৰিব লাগে আৰু যেতিয়া তেওঁলোকে কু-অভ্যাস প্রদর্শন কৰে তেওঁলোকক সকীয়াই দিব লাগে বা উচিতভাবে শাস্তি দিব লাগে। অন্য অৰ্থত থর্নডাইকৰ প্ৰভাৱ বা পৰিণতি তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰা উচিত যিয়ে সু-কর্মক উৎসাহিত কৰিবলৈ পুৰস্কাৰ আৰু বেয়া অভ্যাসক নিৰুৎসাহিত কৰিবলৈ শাস্তি প্ৰদানৰ পোষকতা কৰে।
(ঘ) শক্তিশালী ইচ্ছাশক্তি (Strong will power): শক্তিশালী ইচ্ছাশক্তিৰ অবিহনে কু-অভ্যাসসমূহ আঁতৰ বা নাইকিয়া কৰিব নোৱাৰি। ব্যক্তিজন মানসিকভাবে শক্তিশালী হ’ব লাগিব। ব্যক্তিজনৰ নিজৰ মনৰ ওপৰত সম্পূর্ণ নিয়ন্ত্রণ থাকিব লাগিব। ব্যক্তিজনে যি সিদ্ধান্ত গ্রহণ কৰে সেয়া কৰিবলৈ দৃঢ় ইচ্ছাশক্তি থাকিব লাগিব। এইক্ষেত্রত যোগাসন আৰু ধ্যান যথেষ্ট সহায়ক হ’ব পাৰে।
(ঙ) নির্দিষ্ট কু-অভ্যাসসমূহৰ হানিকাৰক পৰিপতিৰ বিষয়ে মানুহক সজাগ কৰাৰ দ্বাৰা (Making people aware of the harmful consequences of certain bad habits): শিশুসকলক ধুমপান, মদ্যপান, কু-সংগত থকা, ইন্টাৰনেট-আসক্তি আদিৰ দৰে কু-অভ্যাসসমূহৰ নেতিবাচক প্রতিক্রিয়াবোৰৰ বিষয়ে কোৱা উচিত।
(চ) পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰা (Change of environment): কিছুমান পৰিবেশ কু-অভ্যাস গঠনৰ অনুকূল। সেয়েহে, এনেধৰণৰ পৰিৱেশ সলনি কৰি বহুতো কু-অভ্যাস নোহোৱা বা আঁতৰ কৰিব পাৰি।
(ছ) পর্যাপ্ত দিহা-পৰামৰ্শ প্রদানৰ দ্বাৰা (Adequate tips and advice): শিশুৰ মাজত থকা বহুতো কু-অভ্যাসৰ পৰা তেওঁলোকৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনত হ’ব পৰা নেতিবাচক প্রভাৱৰ বিষয়ে কাৰোবাৰ পৰামৰ্শৰ দ্বাৰা এই কু-অভ্যাসবোৰ ৰোধ কৰিব পৰা যায়। এইক্ষেত্ৰত সমাজৰ জ্যেষ্ঠসকলৰ লগতে পিতৃ-মাতৃ, শিক্ষক-সকলৰ শিশুসকলক কু-অভ্যাসবোৰৰ পৰা আতৰত থাকিবলৈ উপদেশ দিয়াটো এক বিশেষ নৈতিক দায়িত্ব। সময়োপযোগী তথা উচিত দিহা-পৰামৰ্শই বহুতো লোকক তেওঁলোকৰ প্ৰাৰম্ভিক জীৱনত গঠন কৰা কু-অভ্যাস দূৰ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।
১৯। অভ্যাস গঠনৰ নীতিসমূহ কি কি? উপযুক্ত উদাহৰণেৰে সেইবোৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অভ্যাস গঠনৰ প্ৰধান নীতি বা মৌলিক সূত্ৰসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
(ক) দৃঢ় সংকল্প (Firm determination):
ভাল অভ্যাস আহৰণৰ বাবে সৰ্বপ্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনটো হৈছে যে ব্যক্তিয়ে অবিচল সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব লাগিব। দৃঢ় সংকল্প অবিহনে কোনো অভ্যাস গঢ়ি উঠিব নোৱাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো ব্যক্তিয়ে পুৱা সোনকালে উঠিবলৈ বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰথমে নিজৰ মনত এই কাৰ্য কৰাৰ বাবে এক স্থিৰ সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব আৰু তাৰ পিছত সেইমতে আগবাঢ়িব লাগিব। প্ৰথম পদক্ষেপটোৱেই হ’ব এই দৃঢ় সংকল্প গ্ৰহণ।
(খ) সবল ইচ্ছাশক্তি (Strong will power):
সবল ইচ্ছাশক্তি অবিহনে কোনো সু-অভ্যাস গঢ়ি উঠাটো সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ বাবে ব্যক্তিজনে নিজৰ মন-মগজুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ কৌশল বা দক্ষতা জানিব লাগিব।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ব্যক্তিয়ে আনৰ সৈতে নম্ৰতাৰে ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰথমে নিজৰ মনত এই বিষয়ে দৃঢ়ভাৱে সিদ্ধান্ত ল’ব লাগিব। যদি ব্যক্তিজনৰ মন দুৰ্বল বা চঞ্চল হয়, তেন্তে তেওঁ এই আচৰণটো বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম নহ’ব। সেয়েহে, নিজৰ মনটোক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা ক্ষমতা তেওঁৰ হাতত থকাটো অত্যাৱশ্যকীয়।
(গ) অবিৰত অনুশীলন (Constant repetition):
ভাল অভ্যাস গঢ়ি তুলিবলৈ ব্যক্তিয়ে ইয়াক নিয়মীয়াকৈ অভ্যাস কৰাৰ প্ৰয়োজন। নিয়মৰ পৰা বিচ্যুতিয়ে প্ৰায়ে মনৰ শক্তিক দুৰ্বল কৰি তোলে। পুনৰাবৃত্তিয়ে অভ্যাসসমূহক স্থায়ী আৰু মজবুত কৰি তোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনোবাই প্ৰাতঃভ্ৰমণৰ সু-অভ্যাস গঢ়ি তুলিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ এই কাৰ্যটো দৈনিক কৰিব লাগিব। তেওঁ নিজৰ সিদ্ধান্তত অধিক ওজৰ-আপত্তি দৰ্শোৱা বা বিৰতি লোৱা উচিত নহয়।
(ঘ) প্ৰথম সুযোগতে আৰম্ভ কৰা উচিত (Seizing the first opportunity):
অভ্যাস গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিয়ে সুযোগৰ বাবে অপেক্ষা কৰি থকা উচিত নহয়। সু-অভ্যাস গঢ়াৰ সিদ্ধান্তটো তৎক্ষণাত কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে। সময় পাৰ হোৱাৰ লগে লগে গ্ৰহণ কৰা সংকল্পসমূহ দুৰ্বল হ’বলৈ ধৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ কোঠাটো পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন কৰি ৰাখিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে তেওঁ আৰম্ভ কৰিবলৈ আন এটা দিনলৈ ৰ’ব নালাগে। তেওঁ বিলম্ব নকৰি লগে লগে এইটো আৰম্ভ কৰিব লাগে।
(ঙ) ব্যতিক্ৰম কেতিয়াও অনুমোদন কৰিব নালাগে (Never allow exception):
অনিয়ম বা ব্যতিক্ৰমে ভাল অভ্যাস আহৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াক ভাঙি পেলাব পাৰে। অভ্যাসসমূহ ধীৰগতিৰে আৰু অবিৰতভাৱে অনুশীলন কৰা উচিত। যিকোনো শিথিলতাই কাৰ্য কৰাৰ আগ্ৰহ বা উদ্যমক দুৰ্বল কৰি তুলিব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনোবাই প্ৰতিবাৰ খাদ্য খোৱাৰ পিছত নিজৰ মুখ ধুবলৈ সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে তেওঁ এইটো প্ৰতিবাৰেই কৰা উচিত। ইয়াত কোনো ধৰণৰ ব্যতিক্ৰম হ’ব নালাগে।
২০। অভ্যাসৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি? ভাল অভ্যাস কেনেকৈ গঠন কৰিব পাৰি লিখা।
উত্তৰঃ
অভ্যাসৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ (Characteristics of Habit)
আচৰণৰ এটা মাধ্যম যি বাৰে বাৰে পুনৰাবৃত্তি কৰাৰ ফলত স্থায়ী আৰু স্বয়ংক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়াত পৰিণত হয়, তাকেই অভ্যাস বুলি কোৱা হয়। অভ্যাসৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. আহৰণ বা অৰ্জন: অভ্যাস জন্মগত নহয়, ই পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলনৰ জৰিয়তে আহৰণ কৰা হয়। ই এক অৰ্জিত অভিজ্ঞতা।
২. স্বয়ংক্ৰিয়তা আৰু যান্ত্ৰিকতা: অভ্যাসসমূহ স্বয়ংক্ৰিয় আৰু যান্ত্ৰিক হৈ পৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যে কাৰ্যটো কৰোঁতে সচেতন মনোযোগ বা ঐচ্ছিক প্ৰয়াসৰ প্ৰয়োজন নহয়।
৩. স্থায়ীত্ব আৰু দৃঢ়তা: অনুশীলনৰ ফলত অভ্যাসসমূহ সময়ৰ লগে লগে শক্তিশালী আৰু স্থায়ী হৈ উঠে। পুনৰাবৃত্তিকৰণে ইয়াক মনত দঢ়ীয়ালকৈ ৰাখে।
৪. সুক্ষ্ম মনোযোগৰ অভাৱ: অভ্যাসৰ কাৰ্য কৰাৰ সময়ত ব্যক্তিৰ সাৱধানতা বা সচেতনতাৰ প্ৰয়োজন কম হয়। ই কামবোৰক যান্ত্ৰিক কৰি তোলে।
৫. মনৰ নিয়ন্ত্ৰণ: অভ্যাসে আমাৰ কাৰ্যসমূহক নিৰ্দিষ্ট নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনলৈ আনে, যাৰ বাবে সেই কাৰ্যসমূহ সম্পন্ন কৰিবলৈ কম মানসিক শক্তি খৰচ হয়।
ভাল অভ্যাস গঠনৰ উপায় (Methods of Forming Good Habits)
শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত সু-অভ্যাস গঠনৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ফলপ্ৰসূভাৱে ভাল অভ্যাস গঢ়ি তোলাৰ বাবে কেইটামান নীতি মানি চলিব লাগে:
১. দৃঢ় সংকল্প গ্ৰহণ (Adoption of Firm Resolve):
যিকোনো ভাল অভ্যাস গঢ়িবলৈ ব্যক্তিয়ে প্ৰথমে নিজৰ মনত স্থিৰ আৰু দৃঢ় সংকল্প ল’ব লাগিব। সংকল্পৰ অভাৱত কোনো অভ্যাস সফল নহয়। প্ৰথমে মনটো সন্মত কৰাই লোৱাটোৱেই ইয়াৰ প্ৰথম পদক্ষেপ।
২. সবল ইচ্ছাশক্তিৰ ব্যৱহাৰ (Application of Strong Will Power):
অভ্যাস গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত সবল ইচ্ছাশক্তি অত্যাৱশ্যকীয়। ইয়াৰ দ্বাৰা ব্যক্তিয়ে নিজৰ মনৰ অস্থিৰতা বা দুৰ্বলতাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে আৰু নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ প্ৰতি মনটো একাগ্ৰ কৰি ৰাখিব পাৰে।
৩. অবিৰত পুনৰাবৃত্তি আৰু অনুশীলন (Constant Repetition and Practice):
এটা অভ্যাস স্থায়ী কৰিবলৈ ইয়াক নিয়মীয়াকৈ আৰু বিৰতি নোহোৱাকৈ অনুশীলন কৰি থকা উচিত। প্ৰতিদিনে কৰা পুনৰাবৃত্তিয়ে অভ্যাসটোক মন আৰু আচৰণত দৃঢ়তা প্ৰদান কৰে। নিয়মত সামান্য বিচ্যুতিয়েও অভ্যাস গঠনৰ শক্তিক দুৰ্বল কৰিব পাৰে।
৪. প্ৰথম সুযোগতে আৰম্ভ কৰা (Initiating at the First Opportunity):
ভাল অভ্যাস গঢ়াৰ সিদ্ধান্ত ল’লে তৎক্ষণাত আৰম্ভ কৰা উচিত, সুযোগৰ বাবে অপেক্ষা কৰি থাকিব নালাগে। পলম কৰিলে সংকল্পবোৰৰ প্ৰাবল্য কমি আহে আৰু আৰম্ভ কৰাৰ আগ্ৰহ নোহোৱা হয়।
৫. ব্যতিক্ৰম কেতিয়াও অনুমোদন নকৰা (Never Allowing Exception):
গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াত অনিয়ম বা ব্যতিক্ৰমক স্থান দিয়া উচিত নহয়। যদি কোনো ব্যক্তিয়ে এটা অভ্যাস গঢ়িবলৈ বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ সেইটো প্ৰতিবাৰেই পালন কৰা উচিত। সামান্য শিথিলতাই কাৰ্য কৰাৰ উদ্যম আৰু আগ্ৰহক দুৰ্বল কৰি তোলে।
এঘাৰোত শ্ৰেণী শিক্ষা অধ্যায় ৬ – সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
Get Free NCERT PDFs
If you want to download free PDFs of any chapter, click the link below and join our WhatsApp group:
