Class 11 শিক্ষা অধ্যায় ৫ – মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তি – সমাধানসমূহ | AHSEC (ASSEB) Assamese Medium
এঘাৰোত শ্ৰেণীৰ শিক্ষা অধ্যায় ৫ – মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তিৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ সমাধান (AHSEC – ASSEB Assamese Medium)
এই অধ্যায়ত মানসিক কাৰ্যকলাপৰ আঁৰত থকা শাৰীৰিক ভিত্তি, যেনে – স্নায়ুতন্ত্ৰ, মস্তিষ্ক, আৰু অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। আমাৰ আচৰণ, অনুভূতি আৰু চিন্তা-চৰ্চা কেনেকৈ এই শাৰীৰিক অংগবোৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়, তাৰ এক বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা ইয়াত পোৱা যাব। অস্পীন একাডেমীত এই গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়ৰ সমাধানসমূহ সহজ ভাষাত আগবঢ়োৱা হৈছে।
✅ কি শিকিব:
- মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তিৰ ধাৰণা
- স্নায়ুতন্ত্ৰ (Nervous System) আৰু ইয়াৰ কাৰ্য
- মস্তিষ্কৰ গঠন আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন অংশৰ কাৰ্য
- অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি (Endocrine Glands) আৰু হৰম’নৰ প্ৰভাৱ
- আচৰণৰ ওপৰত শাৰীৰিক ভিত্তিৰ প্ৰভাৱ
🎯 অস্পীন একেডেমীৰ সুবিধা:
- AHSEC (ASSEB)ৰ শেহতীয়া পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি সম্পূৰ্ণ সমাধান
- অধ্যায় ৫ ৰ প্ৰতিটো জটিল বিষয়ৰ সৰল ব্যাখ্যা
- অসমীয়া মাধ্যমৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে চিত্ৰসহ বুজনিৰ সহায়
- পৰীক্ষাত আহিব পৰা সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্নোত্তৰৰ আলোচনা
- জীৱবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ সমন্বয়ত বিষয়টোৰ উপস্থাপন
Class 11 Education (শিক্ষা) | Assamese Medium Chapter-wise Solutions PDF (Latest Syllabus)
Limited Time Offer!
Get complete chapter-wise solutions PDF for Class 11 Education (Assamese Medium) based on the latest AHSEC (ASSEB) syllabus.
Includes detailed answers, important definitions, and key concepts in Assamese.
Ideal for self-study, homework, and exam-focused revision.
অধ্যায়-৫
মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তি
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। সংবেদন বুলিলে কি বুজা? সংবেদনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সংবেদনক মানৱ দেহত উদ্ভৱ হোৱা চেতনাৰ সৰলতম ৰূপ আৰু আটাইতকৈ মৌলিক মানসিক ক্ৰিয়া হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়। উদ্দীপকে ক্ৰিয়া কৰাৰ ফলস্বৰূপে শৰীৰত যি অনুভূত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হয়, সেয়েই হৈছে সংবেদন। ই হৈছে বাহ্যিক জগত আৰু আভ্যন্তৰীণ জগতৰ উদ্দীপকসমূহৰ পৰা অহা নিৰ্দিষ্ট উত্তেজনাৰ প্ৰতি আমাৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহে প্ৰদৰ্শন কৰা সঁহাৰি বা ক্ৰিয়া। সংবেদনক এনেদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিব পাৰি, “যেতিয়া জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহে স্নায়ুৰ মাধ্যমেৰে উদ্দীপনা মস্তিষ্কৰ সংবেদন কেন্দ্ৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে, তেতিয়া মস্তিষ্কৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত প্ৰথম প্ৰতিক্ৰিয়াটোৱেই হৈছে সংবেদন।” আমাৰ শৰীৰৰ পাঁচটা জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে সংবেদনৰ সৃষ্টি হয়।
সংবেদনৰ প্ৰধান বিশেষত্বসমূহ হৈছে:
(ক) ই হৈছে সৰলতম তথা আটাইতকৈ প্রাথমিক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
(খ) ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল উদ্দীপকসমূহৰ উপস্থিতি।
(গ) ই হৈছে এক বস্তুনিৰ্ভৰ মানসিক অৱস্থা কাৰণ ই উদ্দীপকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(ঘ) ই মনৰ এক নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থা।
(ঙ) ই হৈছে জ্ঞান আহৰণ বা শিক্ষণৰ প্ৰথম স্তৰ।
২। সংবেদন কেইপ্ৰকাৰৰ? জৈৱিক সংবেদন আৰু পেশীয় সংবেদনৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সংবেদন হৈছে উদ্দীপকৰ ফলস্বৰূপে আমাৰ দেহত সৃষ্টি হোৱা এক সঁহাৰি ক্ৰিয়া। ই জ্ঞান আহৰণ বা শিক্ষণৰ মৌলিক পর্যায়। আমাৰ শৰীৰত পাঁচটা ইন্দ্ৰিয়ৰ লগত জড়িত পাঁচ প্ৰকাৰৰ সংবেদন আমি অনুভৱ কৰোঁ। ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উপৰিও শৰীৰৰ অন্যান্য অংশৰ দ্বাৰাও সংবেদনৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সেয়েহে, সংবেদনক বিভিন্ন কেন্দ্ৰৰ পৰিসৰ আৰু পাৰ্থক্যৰ ভিত্তিত তিনিটা মুখ্য ভাগত ভাগ কৰা হৈছে। এইকেইটা হ’ল:
(ক) জৈৱিক বা আংগিক সংবেদন (Organic sensation)
(খ) ইন্দ্ৰিয় বা বিশিষ্ট সংবেদন (Special sensation)
(গ) পেশীয় সংবেদন (Motor sensation)
নির্দিষ্ট কিছুমান জৈৱিক কাৰক বা আভ্যন্তৰীণ অনুভূতিৰ ফলস্বৰূপে মানৱ দেহত যি সংবেদন সংঘটিত হয়, তাক জৈৱিক বা আংগিক সংবেদন বুলি জনা যায়। ভোক, পিয়াহ, ক্ৰোধ আদিৰ অনুভৱসমূহ হৈছে জৈৱিক সংবেদনৰ উদাহৰণ। আনহাতে, মাংসপেশী আৰু কলাসমূহৰ সঞ্চালনাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সংবেদনক পেশীয় সংবেদন বুলি কোৱা হয়। যেনে- বিষ, আৰাম, আনন্দ আদিৰ অনুভৱ।
৩। সংবোধন কাক বোলে? সংবোধন বিভিন্ন স্তৰৰ যোগেদি কেনেকৈ গঠন হয় লিখা।
উত্তৰঃ সংবেদনৰ অৰ্থ হৃদয়ংগম কৰাকে সংবোধন বোলা হয়। অন্য শব্দত, সংবেদনক অৰ্থপূৰ্ণভাৱে ব্যাখ্যা কৰাকে সংবোধন বুলি কোৱা হয়। সংবোধনক “সংবেদন আৰু তাৰ সৈতে জড়িত অৰ্থ প্ৰদানৰ প্ৰক্ৰিয়া” হিচাপে সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পৰা যায়। সংবোধন হৈছে সংবেদী কেন্দ্ৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ মাজত জ্ঞানৰ আদান-প্ৰদানৰ ফল। সংবোধনৰ সময়ত সংবেদী ধাৰণাসমূহ নিৰ্দিষ্ট কিছুমান সামাজিক আৰু মানসিক উপাদানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। সংবোধন নিম্নলিখিত পৰ্যায়সমূহৰ মাজেৰে বিকশিত হয়:
(ক) প্ৰভেদ নিৰূপণ বা পৃথকীকৰণ (Discrimination): যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে তেওঁ লাভ কৰা বিভিন্ন অভিজ্ঞতাসমূহৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যবোৰ প্ৰত্যক্ষ কৰে বা অভিজ্ঞতাৰ মাজত তুলনা কৰে, তেতিয়া তেওঁ এটা আনটোৰ পৰা বেলেগ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এই ক্ৰিয়াই এক নিৰ্দিষ্ট সংবোধন গঠনত সহায় কৰে।
(খ) অনুষংগ আৰু পুনৰুদ্ভাৱন (Association and reproduction): অতীতৰ আৰু বৰ্তমানৰ অভিজ্ঞতাসমূহৰ মাজত তুলনা আৰু পাৰ্থক্য নিৰ্ণয়ৰ ফলত, এজন ব্যক্তিয়ে অভিজ্ঞতাসমূহৰ মাজত অনুষংগৰ এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰত উপনীত হয়, যিয়ে এটা স্পষ্ট আৰু পৰিষ্কাৰ সংবোধন গঠন কৰে।
(গ) সদৃশকৰণ (Assimilation): যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিৰ্দিষ্ট অভিজ্ঞতাসমূহক ৰিজাই চায়, তেতিয়া তেওঁৰ মনত একেধৰণৰ অভিজ্ঞতাবোৰ একত্ৰিত হ’বলৈ ধৰে, আৰু এই একত্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াই তেওঁক সংবোধন কৰাত সহায় কৰে।
৪। সংবেদন আৰু সংবোধনৰ সম্বন্ধ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ সংবেদন হৈছে আটাইতকৈ সৰল তথা মৌলিক মানসিক ক্ৰিয়া। ই উদ্দীপকৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত আমাৰ শৰীৰত উদ্ভৱ হোৱা এক প্ৰতিক্ৰিয়া বা সচেতনতা। ই হৈছে বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ জগতৰ নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপক বা উত্তেজনাৰ প্ৰতি আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহে দেখুওৱা সঁহাৰি। আনহাতে, সংবোধন হৈছে সংবেদনৰ অৰ্থপূৰ্ণ ব্যাখ্যা। ই সংবেদনৰ স্পষ্ট তাৎপৰ্য প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে, দুয়োটা ধাৰণাই ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত, কিয়নো দুয়োটাই উদ্দীপক আৰু সঁহাৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
সংবেদন আৰু সংবোধনৰ মাজত থকা প্ৰধান সাদৃশ্যসমূহ হৈছে:
(ক) সংবেদন আৰু সংবোধন উভয়েই সংবেদী ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(খ) সংবেদন আৰু সংবোধন দুয়োটাই বহিৰ্মুখী। দুয়োটাই বাহ্যিক জগতৰ উদ্দীপকৰ বাবে সংঘটিত হয়।
(গ) সংবেদনৰ পৰা সংবোধন গঢ় লৈ উঠে। সংবোধন হৈছে সংবেদনক অৰ্থ প্ৰদান কৰা।
অৱশ্যে, দুয়োটাৰ মাজত বহুতো পাৰ্থক্যও আছে। পাৰ্থক্য যিমানেই নাথাকক কিয়, এই দুয়োটা ইমান ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত যে ইহঁতৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব সহজতে পৃথক কৰাটো কঠিন। সংবেদন আৰু সংবোধন একেটা মানসিক ক্ৰিয়াৰে দুটা ভিন ভিন তৰপ বা স্তৰ। সেয়েহে, মনোবিদ উডৱার্থে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সংবেদন হৈছে উদ্দীপকৰ দ্বাৰা সংঘটিত প্ৰথমটো ক্ৰিয়া আৰু সংবোধন হৈছে উদ্দীপকৰ দ্বাৰা সংঘটিত দ্বিতীয়টো ক্ৰিয়া। গতিকে সংবোধন হ’বলৈ হ’লে সংবেদনৰ উপস্থিতি আৰু তাৰ ব্যাখ্যাৰ প্ৰয়োজন।
৫। সংপ্রত্যয়ন কাক বোলে? শিক্ষকে সংপ্রত্যয়নৰ যোগেদি কেনেকৈ শিক্ষণ প্রক্রিয়া সফল কৰি তুলিব পাৰে লিখা।
উত্তৰঃ সংপ্ৰত্যয় বা ধাৰণা হৈছে বিভিন্ন বস্তু, ব্যক্তি বা ঘটনাসমূহৰ বিষয়ে গঢ়ি উঠা এক সাধাৰণ আৰু সাৰাংশ ধাৰণা। সংপ্ৰত্যয়ন হৈছে একধৰণৰ মানসিক ক্ৰিয়া, য’ত যুক্তি দিয়া, সমস্যা সমাধান কৰা, চিন্তন-বিচাৰ কৰা আদি কাৰ্য জড়িত হৈ থাকে। ই পৰ্যবেক্ষণ, বিশ্লেষণ, তুলনা, পৃথকীকৰণ, সামান্যীকৰণ আৰু নামকৰণৰ দৰে মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠে। ইয়াক সংবোধনৰ এক উন্নত অৱস্থা বা ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়। শিশুসকলৰ সংপ্ৰত্যয়ৰ ধাৰণা এটা ক্ৰমবৰ্ধমান গতিত বিকশিত হয়। শিশুৱে প্ৰথমতে মূৰ্ত বা সাকাৰ বস্তুবোৰৰ ধাৰণা গঠন কৰে, আৰু কিছু পৰিমাণে পৰিপক্বতা আৰু অভিজ্ঞতা লাভ কৰাৰ পিছতহে তেওঁলোকৰ মনত সত্য, সাধুতা, আনুগত্য আদিৰ দৰে বিমূৰ্ত ধাৰণাসমূহ গঢ় লৈ উঠে। সম্বন্ধীয় ধাৰণাসমূহ পৰৱৰ্তী সময়তহে বিকশিত হয়, যেতিয়া তেওঁলোকৰ বয়স বাঢ়ি আহে আৰু তেওঁলোকে সামাজিক সংস্পৰ্শ লাভ কৰে। এইদৰে, এটা শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ লগে লগে শিশুটিৰ ধাৰণাসমূহো বৃদ্ধি পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। শিশুৰ ধাৰণা গঠনৰ এই প্ৰক্ৰিয়াটোক মানসিক বিকাশে বৃহৎভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
শিশুৱে কেনেদৰে ধাৰণা আহৰণ কৰে, সেই বিষয়ে শিক্ষক এজন সম্পূৰ্ণৰূপে সচেতন হ’ব লাগে। শিশুসকলৰ মাজত ধাৰণা গঠনৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষকসকলে তলত উল্লেখ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়কেইটাত মনযোগ দিয়া উচিত:
(ক) ব্যক্তিগত মনোযোগ দিয়া: দুটা শিশু কেতিয়াও একে নহয়। তেওঁলোক দুয়োৰে মানসিক সামৰ্থ্য, যুক্তি প্ৰদৰ্শনৰ ক্ষমতা, দক্ষতা আদি বেলেগ বেলেগ। কিছুমান শিশুৱে অতি সোনকালে ধাৰণা গঢ়ি ল’বলৈ সক্ষম হয়, আনহাতে কিছুমান আকৌ এই ক্ষেত্ৰত অতি লেহেমীয়া হয়। সেয়েহে, শিক্ষকসকলে শিশুসকলক ব্যক্তিগতভাৱে গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা আৰু তেওঁলোকে ব্যক্তিগতভাৱে সন্মুখীন হোৱা জটিলতাসমূহ বিচাৰি উলিয়াই সমাধান কৰা উচিত।
(খ) বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অভিজ্ঞতা প্ৰদান: ধাৰণা বা সংপ্ৰত্যয় গঠনৰ বাবে অভিজ্ঞতা লাভ কৰাটো অতি জৰুৰী। শ্ৰেণীকোঠাটোক এটা ব্যৱহাৰিক কৰ্মশালা কৰি তোলাৰ প্ৰয়োজন, য’ত শিশুসকলে বিভিন্ন অভিজ্ঞতা লাভ কৰিব পাৰে। সেয়েহে, শিশুসকলক বিভিন্ন ধৰণৰ অভিজ্ঞতা যোগান ধৰিবলৈ শিক্ষকসকলে বিভিন্ন শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
(গ) আগমনাত্মক আৰু নিগমনাত্মক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগ: নিগমনাত্মক পদ্ধতিয়ে সাধাৰণ নিয়মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বিশেষ ধাৰণাক সূচায়, আনহাতে আগমনাত্মক পদ্ধতিয়ে প্ৰদত্ত তথ্যৰ পৰা কাৰণ বা কাৰকটো চিনাক্তকৰণৰ বাবে যুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰে। শিক্ষকসকলে তেওঁলোকৰ শ্ৰেণীকোঠাত দুয়োটা পদ্ধতিৰে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। শিক্ষণ সহজ কৰিবলৈ আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে যাতে অতি সোনকালে কোনো এটা সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব পাৰে, তাৰ বাবে শিক্ষকসকলে এই পদ্ধতি দুটাৰ যিকোনো এটা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ঘ) প্ৰচুৰ উদাহৰণ বা দৃষ্টান্তৰ উল্লেখ: শিক্ষকসকলে যথেষ্টসংখ্যক উদাহৰণ বা নিদৰ্শনৰে নিজৰ বিষয়বস্তু বা ধাৰণা প্ৰতিপন্ন কৰাৰ জৰিয়তে শিশুক তেওঁলোকৰ ধাৰণা বা সংপ্ৰত্যয় গঠনত সহায় কৰিব পাৰে। ই শিক্ষার্থীসকলৰ বাবে বিষয়বস্তুটো স্পষ্ট আৰু সহজবোধ্য কৰি তুলি তেওঁলোকক দ্ৰুতভাৱে ধাৰণা গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।
(ঙ) শিক্ষণ নীতিৰ ব্যৱহাৰ: শিক্ষকসকলে সহজৰ পৰা জটিল, মূৰ্তৰ পৰা বিমূৰ্ত, জনাৰ পৰা নজনালৈ আদিৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট কিছুমান শিক্ষণ নীতি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। এই নীতিসমূহে শিকন আৰু ধাৰণা গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াক যথেষ্ট সহজ কৰি তুলিব।
(চ) শিক্ষার্থীসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিজে নিজে কাম কৰি বহুতো কথা শিকে। সেয়েহে, শিক্ষকসকলে শিশুসকলক “কৰ্মৰ দ্বাৰা শিকিবলৈ” পৰ্যাপ্ত সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে। শিক্ষার্থীসকল শিকন প্ৰক্ৰিয়াত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণকাৰীলৈ পৰিণত হ’ব লাগে।
(ছ) শিকনত সংহতকৰণৰ দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰা: অভিজ্ঞতা আৰু বিভিন্ন বিষয়সমূহক সামগ্ৰিকভাৱে উপস্থাপন কৰিব লাগে। শিকনৰ প্ৰতিটো সৰু অংশকে শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ সমগ্ৰতাৰ লগত একত্ৰিত কৰিব লাগে। বিষয়সমূহক সম্পূর্ণ পৃথক বিভাগ হিচাপে লৈ শিকালে নহ’ব। বিষয়সমূহক এটা ঐক্যবদ্ধ গোট হিচাপে লৈ জ্ঞান প্ৰদান কৰিব লাগে।
(জ) দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য আহিলাৰ ব্যৱহাৰ: শিক্ষার্থীসকলক স্পষ্ট ধাৰণা গঠনত সহায় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য আহিলাসমূহৰ এক ডাঙৰ ভূমিকা আছে। ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক তাত্ত্বিক ধাৰণাসমূহ ব্যৱহাৰিক ধৰণে বুজাত সহায় কৰে। শ্ৰেণীকোঠাত মানচিত্ৰ, গ্লোব, তালিকা আদিৰ লগতে প্ৰত্যক্ষ প্ৰদৰ্শন পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰে শিক্ষার্থীসকলক ধাৰণাসমূহ অধিক ভালদৰে বুজি পোৱাত সহায় কৰে।
(ঝ) স্বতন্ত্ৰ মূল্যায়নত উৎসাহিত কৰা: শিক্ষার্থীসকলক বিভিন্ন প্ৰকল্প, ঘৰুৱা কাম, আলোচনা, ক্ৰিয়া আদিৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে গঢ়ি লোৱা ধাৰণাসমূহক নিজাববীয়াকৈ মূল্যায়ন কৰাত উৎসাহ যোগাব লাগে।
৬। “ইন্দ্রিয়সমূহেই হৈছে জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰ মুখ”- কোনে কি প্রসংগত এই কথাষাৰ কৈছিল? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “ইন্দ্ৰিয়সমূহেই হৈছে জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰমুখ”- এই উক্তিটোৰ বক্তা হৈছে মাৰিয়া মন্টেছৰী। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অত্যাৱশ্যকতা উপলব্ধি কৰি তেওঁ ইন্দ্ৰিয় প্ৰশিক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ প্ৰসংগতে এই কথাষাৰ কৈছিল।
কথাষাৰৰ তাৎপৰ্য এনেধৰণৰ: সংবেদনৰ মূল কাৰণ হৈছে ইন্দ্ৰিয়সমূহ। সংবেদন হৈছে উদ্দীপকৰ ফলস্বৰূপে আমাৰ দেহত জাগ্রত হোৱা প্ৰতিক্ৰিয়া বা কাৰ্য। ই হৈছে শিকন বা জ্ঞান লাভৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়। আমাৰ পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়ৰ সহায় নোহোৱাকৈ কোনো ধৰণৰ উত্তেজনা বা অনুভূতি আমাৰ মগজুলৈ যাব নোৱাৰে। এই পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়য়েই আমাৰ সন্মুখত পৃথিৱীখন দাঙি ধৰে। আমাৰ চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছালৰ জৰিয়তেহে আমি আমাৰ চাৰিওফালে থকা বস্তু, মানুহ আৰু ঘটনাসমূহ বুজিবলৈ আৰম্ভ কৰোঁ। সেয়েহে, “ইন্দ্ৰিয়সমূহক জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰমুখ” বুলি গণ্য কৰা হয়। আমাৰ চাৰিওফালৰ বিশ্বখনৰ বিষয়ে থকা জ্ঞান আমি এই ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ মাধ্যমেৰেহে লাভ কৰোঁ। দৃষ্টি, স্পৰ্শ, শ্ৰৱণ, স্বাদ, ঘ্ৰাণ অনুভূতি আদি জ্ঞান আহৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। শিশুসকলে তেতিয়াহে শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যেতিয়া সিহঁতে বিভিন্ন ধৰণৰ সংবেদন লাভ কৰিবলৈ ধৰে। প্ৰকৃততে, ই হৈছে শিকনৰ সূচনা বিন্দু। সেয়েহে, মেডাম মন্টেছৰীয়ে শিশুসকলক ইন্দ্ৰিয় প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰাৰ ওপৰত জোৰ দিছিল। আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহক সেই সকলোবোৰ উদ্দীপকক গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ প্ৰয়োজন, যিবোৰ শিক্ষামূলক আৰু আমাৰ বাবে উপযোগী। সেয়েহে, ইন্দ্ৰিয় প্ৰশিক্ষণ শিক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশলৈ পৰিণত হৈছে।
৭। সংপ্রত্যয়নৰ দ্বাৰা মানসিক মিতব্যয় (Mental economy) কেনেকৈ হয়? সংপ্রত্যয়নৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সংপ্ৰত্যয়ন হৈছে যুক্তি প্ৰদৰ্শন, সমস্যা সমাধান, চিন্তন আদিত জড়িত হৈ থকা মানসিক কাৰ্যকলাপৰ এক উন্নত ৰূপ। ই হৈছে সংবোধনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা উন্নত ৰূপ। ই পৰ্যবেক্ষণ, বিশ্লেষণ, তুলনা, পৃথকীকৰণ, সামান্যীকৰণ আৰু নামকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে গঠন হয়। অৱশ্যে, এই সকলোবোৰ প্ৰক্ৰিয়াকে সামান্যীকৰণ আৰু নামকৰণ নামৰ দুটা প্ৰধান প্ৰক্ৰিয়াৰ ভিতৰত সাৰাংশিত কৰিব পৰা যায়। সাধাৰণতে সামান্যীকৰণ আৰু পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰাহে মুখ্যতঃ ধাৰণা গঠন হয়। এই দুটা ক্ৰিয়াৰ মাধ্যমতে মানসিক মিতব্যয় সংঘটিত হয়।
(ক) সামান্যীকৰণ: এজন ব্যক্তিৰ চাৰিওফালে থকা বস্তু বা বিষয়সমূহৰ সাধারণ বৈশিষ্ট্যসমূহ একত্ৰিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে সেই বস্তু বা বিষয়ৰ ওপৰত ধাৰণা গঠন হয়। ব্যক্তিজনে তেওঁৰ চাৰিওফালৰ বিভিন্ন বস্তু, ঘটনা, ব্যক্তি আৰু পৰিস্থিতিসমূহৰ মাজত থকা সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যসমূহ লক্ষ্য কৰে। ব্যক্তিজনে পৰ্যবেক্ষণ, বিশ্লেষণ, তুলনা, পৃথকীকৰণ আদি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা এই বস্তু তথা মানুহবোৰৰ বিষয়ে ধাৰণা আহৰণ কৰে। শিশু এটিয়ে যেতিয়া প্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা ভেকুলী দেখা পায়, সি ইয়াক মনোযোগেৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰে। ক্ৰমান্বয়ে সি ইয়াক সাপ আৰু জেঠীৰ পৰা পৃথক বুলি ধাৰণা গঠন কৰিবলৈ লয়। বিশ্লেষণ আৰু তুলনাকৰণৰ জৰিয়তে সি ভেকুলী এটাৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ লক্ষ্য কৰে আৰু ভেকুলীৰ বিষয়ে এটা ধাৰণা গঢ়ি লয়।
(খ) পৃথকীকৰণ: সামান্যীকৰণ সাধাৰণতে মূৰ্ত বস্তুবোৰৰ ক্ষেত্ৰত ধাৰণা গঠন কৰাত ব্যৱহাৰ হয়। আনহাতে, পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহৃত হয় আমি দেখা নোপোৱা বা অনুভৱ কৰিব নোৱাৰা বিমূৰ্ত ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে সংপ্ৰত্যয় গঠন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত। সত্য, সৌন্দৰ্য, ভদ্ৰতা, সাধুতা, ন্যায় আদিৰ বিষয়ে থকা আমাৰ ধাৰণাসমূহ এই ধৰণেৰে গঢ় লৈ উঠে।
(সংপ্ৰত্যয়নৰ সহায়ত মানসিক পৰিশ্ৰম হ্ৰাস হয়, কিয়নো ইয়াত বিষয়বস্তু বা উদ্দীপকৰ বিৱৰণৰ বিশদ বৰ্ণনাৰ প্ৰয়োজন নহয়। ই অভিজ্ঞতাৰ তুলনা, পৃথকীকৰণ, বিচাৰ-বিশ্লেষণ আদিৰ দ্বাৰা গঠন হয়। সেয়েহে, মনোবিদ মেনে সংপ্ৰত্যয়নক “অভিজ্ঞতাৰ সংক্ষিপ্তকৰণ” বুলি অভিহিত কৰিছে। এনে অভিজ্ঞতাৰ সংক্ষিপ্তকৰণ নামাকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়। আমি বেলেগ বেলেগ সময়ত আহৰণ কৰা বিভিন্ন জ্ঞান ইয়াৰ দ্বাৰা একত্ৰিত কৰি অনাৱশ্যকীয় বিৱৰণ বৰ্জন কৰি প্ৰয়োজনীয় বিৱৰণখিনিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। এনেদৰে মানসিক পৰিশ্ৰম লাঘৱ কৰাৰ ফলতে মানসিক মিতব্যয় সংঘটিত হয়।)
সংপ্ৰত্যয়নৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
(ক) বোধগম্যতা (Perceptibility): সংপ্ৰত্যয়ন হৈছে সংবোধনৰ এক উন্নত ৰূপ। ব্যক্তি এজনে প্ৰথমতে বস্তু এটা দেখে বা পৰ্যবেক্ষণ কৰে আৰু তাৰ পিছতহে তাৰ বিষয়ে বোধ বা ধাৰণা লাভ কৰে। বস্তুটোৰ প্ৰতি এবাৰ ধাৰণা জন্মাৰ লগে লগে তেওঁ অন্য সাদৃশ্য থকা বস্তুবোৰৰ পৰা ইয়াক পৃথক কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
(খ) শিকনোপযোগিতা (Learnability): সংপ্ৰত্যয়ন হৈছে পৰ্যবেক্ষণ, অভিজ্ঞতা আৰু চিন্তন-বিচাৰৰ ফল। ধাৰণা বা সংপ্ৰত্যয়ন গঠন কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো ই শিক্ষণৰ এক প্ৰধান ভেটি। যদিহে শিক্ষার্থীসকল ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে নিশ্চিত নহয়, তেতিয়া বিষয়বস্তুটোৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ দক্ষতা অতি কম হয়। সেয়েহে, শিক্ষকসকলে শিক্ষার্থীসকলক ভুল ধাৰণাসমূহৰ পৰিৱৰ্তে শুদ্ধ আৰু ইতিবাচক ধাৰণাসমূহ আহৰণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে।
(গ) ব্যৱহাৰোপযোগিতা (Usability): যদিহে কথা কোৱা বা লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ধাৰণাসমূহ সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, তেন্তে এইবোৰ ক্ৰমে নোহোৱা হ’বলৈ ধৰে। ধাৰণাসমূহৰ সঘনাই কৰা প্ৰয়োগে ইয়াক মন আৰু মগজুত গভীৰভাৱে সুৰক্ষিত কৰে।
(ঘ) বৈধতা (Validity): ধাৰণা বা সংপ্ৰত্যয়নৰ অন্য এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে বৈধতা বা নিৰ্ভুলতা। অৰ্থাৎ, ধাৰণাসমূহৰ অৰ্থ শুদ্ধ আৰু স্পষ্ট হ’ব লাগে।
(ঙ) সাধাৰণীকৃত নিয়ম (Generality): ধাৰণা গঠন হয় সাধাৰণীকৰণৰ ফলস্বৰূপে। পৰ্যবেক্ষণ আৰু সংবোধনে ক্ৰমান্বয়ে সাধাৰণীকৰণক উৎসাহিত কৰে আৰু ইয়ে ধাৰণা গঠন কৰাত সহায় কৰে।
(চ) সংবোধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (Depends on perception): সংপ্ৰত্যয়ন বা ধাৰণা গঠন সংবেদনৰ ওপৰত অধিকভাৱে নিৰ্ভৰশীল নহয়। ই সংবোধনৰ ওপৰতহে বেছিকৈ নিৰ্ভৰ কৰে। যিহেতু ই সংবেদী উদ্দীপকৰ পোনপটীয়া সংস্পৰ্শলৈ নাহিবও পাৰে, সেয়েহে ইয়াৰ বাস্তৱ ভিত্তি নাথাকিবও পাৰে।
(ছ) বস্তুসমূহৰ নামকৰণ (Naming the objects): সংপ্ৰত্যয়নৰ চূড়ান্ত স্তৰটো হৈছে বস্তুসমূহৰ নাম দিয়া। পৰ্যবেক্ষণ, সংবোধন, বিশ্লেষণ, তুলনা আৰু পৃথকীকৰণৰ পিছত দিয়া নাম এটাই কোনো বস্তু, ব্যক্তি বা ঘটনাৰ বিষয়ে এক স্পষ্ট ধাৰণা দিয়ে।
৮। চমুটোকা লিখা:
(ক) মস্তিষ্ক
(খ) উদ্দীপক
(গ) গ্রহণেন্দ্রিয়
(ঘ) অনালী গ্রন্থি
উত্তৰঃ
(ক) মস্তিষ্ক: কেন্দ্ৰীয় বা মুখ্য স্নায়ুতন্ত্ৰটো মূলত: মস্তিষ্ক আৰু মেৰুমজ্জা (Spinal Cord) ৰে গঠিত। মস্তিষ্কক শৰীৰৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়। ই হৈছে দেহত সংঘটিত হোৱা অজস্ৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ বা কৰ্মকোঠা। ই প্ৰায় ১৫ শ কোটি স্নায়ুকোষ আৰু নিউৰণেৰে গঠিত। ইয়াৰ আনুমানিক ওজন প্ৰায় 1.4\text{ kg}। মস্তিষ্ক প্ৰমস্তিষ্ক (Forebrain), লঘু মস্তিষ্ক (Hind-brain) আৰু মধ্যমস্তিষ্ক – এই তিনিটা ভাগত বিভক্ত। প্ৰমস্তিষ্ক মস্তিষ্কৰ একেবাৰে উপৰিভাগত অৱস্থিত। চেৰিব্ৰাম বা গুৰুমস্তিষ্ক হৈছে প্ৰমস্তিষ্কৰ মূল অংশ, কিয়নো ইয়ে শৰীৰৰ অধিকাংশ সঞ্চালন ক্ৰিয়া আৰু মানসিক কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ তথা পৰিচালনা কৰে। আনহাতে, লঘুমস্তিষ্ক নিম্নমস্তিষ্কৰ ওপৰত আৰু গুৰুমস্তিষ্কৰ পিছফালে বা তলত অৱস্থান কৰে। ই দেহৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখাৰ লগতে মাংসপেশী বা সঞ্চালন অংগসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মস্তিষ্কৰ তৃতীয় অংশটোক মধ্যমস্তিষ্ক বুলি কোৱা হয়। ইয়াত চেতক (Thalamus) আৰু অধিচেতক (Hypothalamus) নামৰ দুটা অংশ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত চেতকে ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা অহা স্নায়ু তৰংগক প্ৰমস্তিষ্কৰ বিভিন্ন সংবেদন কেন্দ্ৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে আৰু অধিচেতকে আবেগজনিত প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
মস্তিষ্কে দুটা মুখ্য কাৰ্য সম্পাদন কৰে:
১। শিকন, মনত ৰখা, যুক্তি দিয়া, চিন্তা কৰা আদিৰ দৰে সজ্ঞানাত্মক কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
২। দেহৰ মানসিক ক্ৰিয়াৱলী নিয়মীয়া কৰি ৰাখে।
(খ) উদ্দীপক: যিবোৰ বাহ্যিক বা আভ্যন্তৰীণ কাৰকে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহক উত্তেজিত কৰি শৰীৰত সঁহাৰিৰ সৃষ্টি কৰে, সেইবোৰকে উদ্দীপক বুলি কোৱা হয়। খেলা, পঢ়া, শুনা, ধৰা আদিৰ দৰে সকলোবোৰ আচৰণেই হৈছে নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপকৰ প্ৰতি প্ৰদৰ্শন কৰা সঁহাৰিৰ ফল। উদ্দীপকসমূহ পোহৰ, শব্দ, উত্তাপ, ঠাণ্ডা আদিৰ দৰে বাহ্যিক হ’ব পাৰে, অথবা ভোক, খং, মৰম-ভালপোৱা আদিৰ দৰে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহক উত্তেজিত কৰি বিভিন্ন কাৰ্য কৰোৱা ধৰণৰ আভ্যন্তৰীণ উদ্দীপক হ’ব পাৰে। আনকি চিন্তা কৰা বা কল্পনা কৰাটোও উদ্দীপকৰ প্ৰতি জনোৱা সঁহাৰিৰ ফলস্বৰূপেই সংঘটিত হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। এটা উদ্দীপকে এটা নিৰ্দিষ্ট জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ক উত্তেজিত কৰে, আৰু সংবেদী স্নায়ুবোৰে এই উত্তেজনাক মেৰুমজ্জা তথা মস্তিষ্কলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। এই বাৰ্তা তাৰ পিছত কাৰ্যবাহী বা বহিৰ্মুখী স্নায়ুৰ দ্বাৰা পেশী আৰু গ্ৰন্থিসমূহলৈ ঘূৰাই প্ৰেৰণ কৰা হয় আৰু ফলস্বৰূপে সঁহাৰি প্ৰকাশ পায়। প্ৰতিটো ইন্দ্ৰিয়ৰ বাবে উদ্দীপক ভিন্ন ভিন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে- পোহৰ হৈছে চকুৰ উদ্দীপক, যাৰ বাবে দৃষ্টি সংবেদন হয়। শব্দ হৈছে কাণে সঁহাৰি জনোৱাৰ কাৰণ বা উদ্দীপক। গোন্ধযুক্ত পদাৰ্থই নাকক উদ্দীপিত কৰাৰ বিপৰীতে মুখৰ ভিতৰত দ্ৰৱণীয় বা গোটা বস্তুবোৰে জিভাক উদ্দীপিত কৰে। চাপ হৈছে ছালৰ উদ্দীপক, যিয়ে উত্তাপ, শীত আদি ছালৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে ইয়াক উত্তেজিত কৰে।
(গ) গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়: গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়সমূহ হৈছে বাহ্যিক জগতৰ পৰা অহা বিভিন্ন উদ্দীপকলৈ সঁহাৰি জনোৱা শৰীৰৰ পাঁচটা জ্ঞানেন্দ্ৰিয়। এই ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ প্ৰতিটোৱেই ভিন ভিন উদ্দীপকৰ প্ৰতি বিশেষভাৱে সংবেদনশীল। লাভ কৰা উত্তেজনাৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আমাৰ শৰীৰৰ গ্ৰহণেন্দ্ৰিয় ব্যৱস্থাক বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহণেন্দ্ৰিয় হিচাপে দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পৰা যায়। আমাৰ শৰীৰৰ বাহ্যিক গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়সমূহ হৈছে আমাৰ পাঁচটা ইন্দ্ৰিয়- চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছাল। ইয়াৰ প্ৰতিটো ইন্দ্ৰিয়ই নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। উদাহৰণস্বৰূপে চকুৱে পোহৰক সঁহাৰি জনোৱাৰ বিপৰীতে কাণ দুখনে শব্দ শুনিলে উত্তেজিত হয়। আনহাতে, আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়সমূহ হৈছে দেহৰ সেইবোৰ অংশ, যিবোৰে আমাক ভোক, খং, মৰম আদিৰ দৰে বিভিন্ন আভ্যন্তৰীণ অনুভূতি প্ৰদান কৰে। বাহ্যিক গ্ৰহণেন্দ্ৰিয় বা পাঁচটা ইন্দ্ৰিয়ক জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰমুখ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বাহ্যিক জগতৰ বিষয়ে লাভ কৰা সকলো জ্ঞান আমি এই ইন্দ্ৰিয়কেইটাৰ জৰিয়তে লাভ কৰোঁ। সেয়েহে, ইন্দ্ৰিয় প্ৰশিক্ষণ আধুনিক শিক্ষাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়লৈ পৰিণত হৈছে।
(ঘ) অনালী গ্ৰন্থি বা অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি: অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহে মানৱ দেহৰ এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰণালী গঠন কৰে। ইয়াৰ মূল কাম হৈছে বিভিন্ন উদ্দীপকসমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি প্ৰদান কৰা। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি হৈছে অনালী বা নলীবিহীন গ্ৰন্থি, যিয়ে এক নিৰ্দিষ্ট প্ৰকাৰৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ বা ৰস পোনপটীয়াকৈ ৰক্ত প্ৰৱাহত নিঃসৰণ কৰে। তেজত এই ৰস নিঃসৰণৰ ফলস্বৰূপে শৰীৰৰ ভিতৰত শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হ’বলৈ ধৰে। এই গ্ৰন্থিসমূহৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হোৱা ৰাসায়নিক পদাৰ্থবিধক হৰম’ন বুলি কোৱা হয়। ব্যক্তি এজনৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশত হৰম’নে এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহে হৰম’নৰ জৰিয়তে দেহৰ বিভিন্ন অংগসমূহ আৰু আভ্যন্তৰীণ যন্ত্ৰসমূহৰ বিকাশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ লগতে আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ, মনোভাৱ পৰিৱৰ্তন, তেজত শৰ্কৰাৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ, যৌন প্ৰবৃত্তি নিয়ন্ত্ৰণ আদিৰ দৰে কাৰ্যসমূহো সম্পাদন কৰে। মানৱ দেহৰ প্ৰধান অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহ হৈছে প্ৰসাৱী গ্ৰন্থি (Pituitary Gland), অগ্ন্যাশয় (Pancreas), গলগ্ৰন্থি (Thyroid), অধিবৃক্ক গ্ৰন্থি (Adrenal Gland) আদি।
৯। ভুল সংবোধন কেনেকৈ হয়? ই কেই প্ৰকাৰৰ? ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষৰ কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সংবোধনত ভুল বা ত্ৰুটি হোৱাটো অতি সাধাৰণ কথা। নিৰ্দিষ্ট দৈহিক-মানসিক কাৰকৰ বাবে ভুল সংবোধনৰ সৃষ্টি হয়। সাধাৰণতে ব্যক্তি এজনৰ পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতা, সংবোধনৰ সময়ত ব্যক্তিজনৰ মানসিক অৱস্থা, প্ৰত্যক্ষ কৰা বা গুৰুত্ব দিয়া সংবেদী বস্তুবোৰৰ নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য আদিৰ দৰে কাৰকসমূহৰ বাবে ভুল সংবোধন হয়। সেয়েহে, একেটা বস্তু বা বিষয়কে বিভিন্ন মানুহে বিভিন্ন ধৰণে সংবোধন কৰে। অৰ্থাৎ, সংবেদনৰ সঠিক ব্যাখ্যা নহ’লে ভুল সংবোধনৰ সৃষ্টি হয়। অস্বাভাবিক কল্পনাৰ প্ৰভাৱত কোনো এটা সংবেদনৰ অযথা ব্যাখ্যাৰ ফলত আমাৰ সংবোধনো ত্ৰুটিপূৰ্ণ বা ভুল হয়। ভুল সংবোধন দুই ধৰণৰ- ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষ (Illusion) আৰু অলীক প্ৰত্যক্ষ (Hallucination)।
(ক) ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষ: সংবেদনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ নিৰ্ণয় কৰাৰ সময়ত অস্বাভাৱিক কল্পনাৰ প্ৰভাৱত যেতিয়া উদ্দীপক সম্বন্ধে ভুল ব্যাখ্যা দিয়া হয়, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা ভুল সংবোধনেই হৈছে ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষ। ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষ হ’ল প্ৰকৃত উদ্দীপক এটাক অন্য বেলেগ উদ্দীপক বুলি ভুলকৈ ধাৰণা কৰা। উদাহৰণস্বৰূপে, এডাল ভাঁজ লাগি থকা লাঠীক আন্ধাৰত সাপ বুলি প্ৰত্যক্ষ কৰা। ইয়াত সংবেদন শুদ্ধ হৈছে, কিন্তু বহুতো কাৰক বা কাৰণৰ বাবে ইয়াক ভুলকৈ লক্ষ্য কৰা হৈছে বা ভুল ধাৰণাৰ জন্ম হৈছে।
ভ্ৰান্ত ধাৰণা সৃষ্টি কৰা প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
(ক) পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা।
(খ) জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহৰ ক্ৰুটি বা সমস্যা।
(গ) প্ৰতিষ্ঠিত অভ্যাস।
(ঘ) পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতা।
(ঙ) বৰ্তমানৰ আগ্ৰহ, মনোযোগ, প্ৰৱণতা আদি।
(চ) প্ৰত্যাশা তথা পৰামৰ্শ।
(ছ) গ্ৰহণেন্দ্ৰিয়সমূহৰ সীমাবদ্ধতা।
(জ) উত্তেজনা অনুভৱ হোৱা সময়ত থকা মানসিক অৱস্থা।
(ঝ) মনৰ আৱেগিক অৱস্থা আদি।
(খ) অলীক প্ৰত্যক্ষ: অলীক প্ৰত্যক্ষ ধাৰণা ভ্ৰান্ত প্ৰত্যক্ষৰ দৰে উদ্দীপক এটাৰ উপস্থিতিত সৃষ্টি নহয়; অলীক প্ৰত্যক্ষ ধাৰণা উদ্দীপকৰ অনুপস্থিতিতহে সৃষ্টি হয়। অলীক প্ৰত্যক্ষ হৈছে কোনো প্ৰকৃত সংবেদন নোহোৱাকৈ সৃষ্টি হোৱা ভুল সংবোধন। এইটো সংঘটিত হয় যেতিয়া শৰীৰৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহে কোনো বস্তু বা উদ্দীপক নথকা স্থানতো কিবা এটা থকা বুলি ভুল ধাৰণা গঠন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তিয়ে অত্যাধিক মদ্যপান কৰিলে তেওঁ উপস্থিত নথকা এজন ব্যক্তিৰ সৈতে কথা পাতে। অতিশয় জ্বৰত থকা ব্যক্তিৰো অলীক প্ৰত্যক্ষ হ’ব পাৰে। নিৰ্দিষ্ট কিছুমান ঔষধ সেৱন কৰিলেও অলীক প্ৰত্যক্ষ হ’ব পাৰে। অলীক প্ৰত্যক্ষ সাধাৰণতে অসুস্থ বা মানসিক ৰোগীসকলৰ ক্ষেত্ৰত সংঘটিত হয়, যদিও কেতিয়াবা কেতিয়াবা সুস্থ ব্যক্তিসকলো অলীক প্ৰত্যক্ষ ধাৰণাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। অলীক প্ৰত্যক্ষৰ কিছুমান প্ৰধান কাৰণ হৈছে শাৰীৰিক অসুস্থতা, অত্যাধিক ভাগৰ, নিচাজাতীয় দ্ৰব্যৰ সেৱন, আৱেগিক তথা মানসিক অসুস্থতা আদি।
এঘাৰোত শ্ৰেণী শিক্ষা অধ্যায় ৫ – সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
Get Free NCERT PDFs
If you want to download free PDFs of any chapter, click the link below and join our WhatsApp group:
