Class 11 শিক্ষা অধ্যায় ৭ – ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা – সমাধানসমূহ | AHSEC (ASSEB) Assamese Medium
এঘাৰোত শ্ৰেণীৰ শিক্ষা অধ্যায় ৭ – ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমৰ প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ সম্পূৰ্ণ অনুশীলনীৰ সমাধান (AHSEC – ASSEB Assamese Medium)
এই অধ্যায়ত ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমত প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ঐতিহাসিক বিকাশ, বৰ্তমানৰ স্থিতি, সমস্যা আৰু সমাধানৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। সাৰ্বজনীন প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে লোৱা বিভিন্ন চৰকাৰী আঁচনি আৰু আইন, যেনে – শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE Act, 2009), সৰ্বশিক্ষা অভিযান (SSA) আদিৰ ওপৰত ইয়াত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। অস্পীন একাডেমীত এই অধ্যায়ৰ সকলো সমাধান সহজ ভাষাত উপলব্ধ।
✅ কি শিকিব:
- ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমত প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ঐতিহাসিক পটভূমি
- প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ সমস্যা আৰু প্ৰত্যাহ্বান
- শিক্ষা অধিকাৰ আইন, ২০০৯ (RTE Act, 2009) ৰ মূল ব্যৱস্থাসমূহ
- সৰ্বশিক্ষা অভিযান (SSA) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা অভিযান (RMSA)
- প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ মান উন্নত কৰাৰ উপায়
🎯 অস্পীন একেডেমীৰ সুবিধা:
- AHSEC (ASSEB)ৰ শেহতীয়া পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি সম্পূৰ্ণ সমাধান
- অধ্যায় ৭ ৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ সঠিক আৰু বিশদ উত্তৰ
- অসমীয়া মাধ্যমৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে বুজিবলৈ সহজ ভাষাৰ প্ৰয়োগ
- পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় তথ্য আৰু চন-তাৰিখৰ সঠিক উল্লেখ
- চৰকাৰী আঁচনি আৰু শৈক্ষিক নীতিসমূহৰ সৰল ব্যাখ্যা
Class 11 Education (শিক্ষা) | Assamese Medium Chapter-wise Solutions PDF (Latest Syllabus)
Limited Time Offer!
Get complete chapter-wise solutions PDF for Class 11 Education (Assamese Medium) based on the latest AHSEC (ASSEB) syllabus.
Includes detailed answers, important definitions, and key concepts in Assamese.
Ideal for self-study, homework, and exam-focused revision.
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতবৰ্ষৰ অতীত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এটি চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ বহুতো ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা আৰু পুৰণি শিক্ষণ পদ্ধতিৰ গৰাকী হোৱা হেতুকে ভাৰতবৰ্ষ এখন সাংস্কৃতিকভাৱে অতিশয় ঐশ্বৰ্যশালী দেশ। ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ আগতে, এই দেশৰ প্ৰতিটো কোণত বহুসংখ্যক প্ৰাচীন শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানৰ অস্তিত্ব আছিল। এইবোৰৰ মাজত গুৰুকূল প্ৰথা, পাঠশালা, টোল, সত্ৰ, মক্তব আৰু মাদ্ৰাছা আদি আছিল সৰ্বাধিক উল্লেখযোগ্য শিক্ষা ব্যৱস্থা। এই শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ অধিকাংশই মন্দিৰ, মছজিদ, ৰাজপ্ৰসাদ আদিৰ লগত সংলগ্ন হৈ আছিল। প্ৰায়েই এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহক ধৰ্মীয় দান-বৰঙণি, ৰাজকীয় অনুদান আৰু ধনী শ্ৰেণীৰ লোকৰ বৰঙণিয়েৰে সমৰ্থন কৰা হৈছিল। এই পুৰণি শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ আছিল:
(ক) নৱপ্ৰজন্মক ধৰ্মীয় জ্ঞান প্ৰদান কৰা।
(খ) মন্দিৰ আৰু মছজিদৰ বাবে উপযুক্ত পুৰোহিত, মৌলৱী আৰু কৰ্মচাৰী প্ৰস্তুত কৰা।
(গ) বিভিন্ন প্ৰশাসনিক কাম-কাজৰ বাবে শিক্ষিত লোক গঢ়ি তোলা।
(ঘ) সমাজৰ সাংস্কৃতিক দিশৰ উন্নতি সাধন কৰা।
(ঙ) সমাজৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ বিকাশ ঘটোৱা।
(চ) পৱিত্ৰ বা ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ পঢ়িবলৈ আৰু সেইবোৰৰ অৰ্থ বুজিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
(ছ) ব্ৰাহ্মণৰ পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ শিশুসকলক প্ৰয়োজনীয় প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা।
২। চমুকৈ লিখা:
(ক) গুৰুকূল প্রথা
উত্তৰঃ গুৰুকুল শিক্ষা ব্যৱস্থা আছিল অতি দীঘল সময় ধৰি ভাৰতত ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত পুৰণি শিক্ষা পদ্ধতিসমূহৰ অন্যতম। এই ব্যৱস্থাত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে গুৰুৰ ঘৰতে পৰিয়ালৰ সদস্যৰ দৰে বাস কৰি শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণ লৈছিল বাবে ইয়াক গুৰুকুল হিচাপে জনা যায়। ই প্ৰাচীন কালৰ সৰ্বাধিক প্ৰচলিত শিক্ষা ব্যৱস্থা আছিল। এই শিক্ষাৰ অধীনত প্ৰধানকৈ বেদ, পুৰাণ, বুৰঞ্জী, ব্যাকৰণ, অংকশাস্ত্ৰ, ব্ৰাহ্মণ্য বিদ্যা, জ্যোতিৰ্বিদ্যা আদি বিষয়ৰ জ্ঞান প্ৰদান কৰা হৈছিল। শিক্ষক বা গুৰুৱে যিমানখিনি জানিছিল, তাকেই শিষ্যসকলক শিকাইছিল আৰু তেওঁক সকলোৰে বাবে মহান পথপ্ৰদৰ্শক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। গুৰুজনে এটা আদৰ্শমূলক জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। গুৰুকুলত শিক্ষার্থীয়সকলে কৰিবলগীয়া প্ৰধান কামবোৰ আছিল: হোমৰ পৱিত্ৰ জুইৰ তত্ত্বাৱধান কৰা, গাই গৰুৰ পাল চৰোৱা, গুৰুকুলৰ চৌহদ পৰিষ্কাৰ কৰি ৰখা আৰু গৃহকাৰ্যৰ বাবে খৰি-কাঠ সংগ্ৰহ কৰা। শিক্ষাকালৰ বিষয়ে গুৰুকুলত কোনো নিৰ্দিষ্ট নিয়ম নাছিল; এইটো গুৰুকুলৰ গুৰুৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। গুৰুকুল প্ৰথা সকলোৰে বাবে উন্মুক্ত আছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ থকা-খোৱাৰ সকলো দায়িত্ব গুৰুৰ আছিল। জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো শিক্ষা সমাপ্ত নোহোৱালৈকে শিষ্যসকলে গুৰুৰ ঘৰৰ অংগ হৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল।
(খ) পাঠশালা
উত্তৰঃ পাঠশালা আছিল প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ মাজৰ এক উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ, য’ত হিন্দু শিশুসকলক শিক্ষা দিয়া হৈছিল। পাঠশালাসমূহ সাধাৰণতে কোনো মন্দিৰ বা ৰাজসভাৰ সৈতে সংলগ্ন হৈ আছিল। এইবোৰ মন্দিৰৰ ৰাজকোষৰ লগতে স্থানীয় ধনী লোকসকলৰ পৰা পোৱা দান-বৰঙণিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰিচালিত হৈছিল। পাঠশালাসমূহত সাধাৰণতে সংস্কৃত ভাষাৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষাদান কৰা হৈছিল। এই শিক্ষানুষ্ঠানসমূহ সু-শিক্ষিত লোক বা পণ্ডিতৰ দ্বাৰা পৰিচালনা কৰা হৈছিল। পাঠশালাৰ শিক্ষকসকলক অতি সামান্য পৰিমাণৰ ধনৰাশিৰে পাৰিশ্ৰমিক হিচাপে দিয়া হৈছিল। শিক্ষার্থীসকলৰ থকা আৰু খোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিয়া হৈছিল। পাঠশালাত মাচুল দিয়াটো বাধ্যতামূলক নাছিল যদিও কিছুমান ছাত্ৰই স্বেচ্ছাই মাচুল দিছিল। পাঠশালাসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সমাজত পণ্ডিত লোকৰ সৃষ্টি কৰা, যাতে এই পণ্ডিসকলে সমাজৰ বৌদ্ধিক কাৰ্যকলাপত নেতৃত্ব দিব পাৰে। অৱশ্যে, এই পাঠশালাসমূহ সাধাৰণ জনগণৰ বাবে মুকলি নাছিল। ইয়াৰ বিচ্ছিন্ন, ৰক্ষণশীল চৰিত্ৰ আৰু ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শিক্ষাদান পদ্ধতিৰ বাবে ইয়াৰ শিক্ষাৰ্থীসকল সাধাৰণতে উচ্চ-মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰ পৰা অহা দেখা গৈছিল।
(গ) টোল
উত্তৰঃ টোলসমূহো আছিল এক ধৰণৰ পুৰণি ভাৰতীয় শিক্ষানুষ্ঠান। টোলসমূহৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য আছিল সংস্কৃত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা। সেয়েহে, এইবোৰক সংস্কৃত বিদ্যালয় হিচাপেও জনা গৈছিল। টোলসমূহত বিশেষকৈ হিন্দু ল’ৰা-ছোৱালীসকলক উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। টোলসমূহে কৰৰ পৰা মুক্ত ভূমি অনুদান লাভ কৰিছিল, যাৰ ওপৰত টোলৰ শিক্ষক আৰু ছাত্ৰসকলে নিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁলোকে গাঁৱলীয়া সমাজৰ পৰাও সমৰ্থন লাভ কৰিছিল। অধ্যাপক বা গ্ৰামাঞ্চলৰ পণ্ডিতেই ছাত্ৰসকলৰ বাবে বিনামূলীয়া থকা-খোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। তেওঁলোকে মুখ্য উৎসৱ, মেলা আদিৰ পৰা দান-বৰঙণি সংগ্ৰহ কৰাৰ লগতে ধনী লোকসকলৰ পৰা চান্দা তুলি প্ৰয়োজনীয় ধনৰাশি গোটাইছিল। প্ৰতিটো টোলত প্ৰায় ২৫ জনমান ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰিছিল। টোলৰ শিক্ষাকাল সাধাৰণতে ৬ৰ পৰা ৮ বছৰলৈকে আছিল। এইবোৰ বিভিন্ন বিষয়ত পাৰ্গত পণ্ডিতসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল। সাধাৰণতে এই টোলবোৰ প্ৰখ্যাত শিক্ষক বা পণ্ডিতসকলৰ নিজাববীয়াকৈ তেওঁলোকৰ বাসস্থানত খোলা হৈছিল। কেতিয়াবা কেতিয়াবা এইবোৰ কোনোবা গাঁও বা মন্দিৰৰ সৈতেও জড়িত হৈ আছিল। প্ৰাচীন কালত শিক্ষাৰ উন্নতিৰ হকে এই শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে এক প্ৰশংসনীয় ভূমিকা পালন কৰিছিল।
(ঘ) সত্র
উত্তৰঃ সত্ৰসমূহ হৈছে অসমৰ পুৰণি ধৰ্মীয়-সামাজিক কেন্দ্ৰ। এই সত্ৰানুষ্ঠান প্ৰথাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ। শংকৰদেৱে আৰম্ভ কৰা বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ ফলস্বৰূপে, অসমৰ চাৰিওফালে অসংখ্য সত্ৰানুষ্ঠান স্থাপন কৰা হৈছিল। সত্ৰৰ সত্ৰাধিকাৰসকল সত্ৰবোৰৰ সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আছিল, যদিও এই সত্ৰবোৰৰ পৰিচালনা আৰু তদাৰকৰ বাবে আহোম ৰজাৰ দিনত “সত্ৰীয়া বৰুৱা” নামৰ এজন উচ্চপদস্থ বিষয়া নিয়োগ কৰা হৈছিল। এই সত্ৰানুষ্ঠানসমূহে সাধাৰণ জনগণৰ লগতে শাসকগোষ্ঠীৰো সমৰ্থন লাভ কৰিছিল। সত্ৰানুষ্ঠানসমূহে কেৱল শিক্ষাকহে উদগনি জনোৱা নাছিল, বৰঞ্চ এই অনুষ্ঠানসমূহে ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক অগ্ৰগতিৰ লগতে সামাজিক উন্নতিৰো পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। সত্ৰসমূহে অসমীয়া সমাজ ব্যৱস্থাত এক উচ্চ স্থান দখল কৰি আহিছে আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি অসমীয়া সংস্কৃতি আৰু ভাষাক ব্যাপকভাৱে প্ৰভাৱিত কৰি আহিছে। ই অসমীয়া নৃত্য-গীত, সংগীত আদিত উৎসাহ যোগাই আহিছে। অসমত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে সত্ৰানুষ্ঠানসমূহে আগবঢ়োৱা সহায়ৰ ক্ষেত্ৰত কোনো সন্দেহৰ থল নাই।
(ঙ) মকতাব
উত্তৰঃ মুছলমান ল’ৰা-ছোৱালীসকলক প্ৰাথমিক শিক্ষা দিয়া পুৰণি শিক্ষানুষ্ঠানসমূহকে মক্তব বা মকতাব বুলি জনা যায়। ‘মক্তব’ শব্দটো আৰবী শব্দ **”কুতুব”**ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে “য’ত লিখিবলৈ শিকায়”। মক্তববোৰ সাধাৰণতে মছজিদবোৰৰ সৈতে সংলগ্ন হৈ থাকে। মক্তবত নামভৰ্তিৰ অনুষ্ঠানটোক “বিছমিল্লা” বুলি জনা যায়। মক্তবৰ শিক্ষণ পদ্ধতিটো সৰল আৰু মৌখিক আছিল। ইয়াত শিশুসকলক পঢ়া আৰু লিখাৰ প্ৰাথমিক জ্ঞান প্ৰদান কৰা হৈছিল। শিশুসকলক মক্তবত আৰবী আৰু পাৰ্চী লিখিবলৈ আৰু পঢ়িবলৈ শিকায়। ইয়াত শিশুসকলক ধৰ্মীয় শিক্ষা বা কোৰাণ পঢ়িবলৈ শিকোৱাৰ লগতে এইবোৰ সঠিকভাৱে উচ্চাৰণ কৰিবলৈও শিকায়। মক্তব পৰিচালনা কৰা ব্যক্তিজনক “মৌলবী” বুলি জনা যায়। এই প্ৰাচীন শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ যোগেদি সাধাৰণ জনগণৰ শিশুসকলক শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। কিছুমান ঠাইত হিন্দু ল’ৰা-ছোৱালীয়েও এনে শিক্ষানুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
(চ) মাদ্রাছা
উত্তৰঃ মাদ্ৰাছাসমূহ হৈছে মুছলমান শিক্ষাৰ উচ্চ স্তৰৰ প্ৰাচীন শিক্ষানুষ্ঠান। মধ্যযুগৰ কালছোৱাত এইধৰণৰ শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু এইবোৰে সেই সময়ত শিক্ষা বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। মাদ্ৰাছাসমূহ প্ৰায়ে মছজিদৰ লগত সংলগ্ন হৈ আছিল। ইয়াৰ শিক্ষকসকল প্ৰখ্যাত পণ্ডিত বা বিদ্বান ব্যক্তি আছিল। শিক্ষকসকলক ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। মক্তববোৰত প্ৰাথমিক শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত মুছলমান ল’ৰা-ছোৱালীসকলে মাদ্ৰাছাত নামভৰ্তিৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰিছিল। সাধাৰণতে মাদ্ৰাছাসমূহ স্থানীয় জ্ঞানৱান ব্যক্তিসকলৰ দ্বাৰা গঠিত এখন ব্যক্তিগত পৰিচালনা সমিতিৰ দ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হৈছিল। কিছুমান মাদ্ৰাছা ধনী আৰু সন্মানীয় মুছলমান নেতাৰো দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল। কিছুমান মাদ্ৰাছাত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে ছাত্ৰাৱাসৰ ব্যৱস্থাও আছিল। মধ্যযুগত কিছুমান মাদ্ৰাছা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰ্যায়লৈকে উন্নীত হৈছিল। মাদ্ৰাছাসমূহত প্ৰদান কৰা শিক্ষা দুই ধৰণৰ আছিল: এটা আছিল ধৰ্মনিৰপেক্ষ শিক্ষা আৰু আনটো আছিল ধৰ্মীয় শিক্ষা। মাদ্ৰাছাত শিকোৱা মুখ্য বিষয়সমূহ আছিল আৰবী, ব্যাকৰণ, গদ্য, সাহিত্য, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, জ্যোতিৰ্বিদ্যা, অংকশাস্ত্ৰ, ইতিহাস, ভূগোল, চিকিৎসা বিজ্ঞান, কৃষি আদি। মাদ্ৰাছাৰ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ৰাজ্যৰ বিভিন্ন উচ্চপদত নিযুক্তি লাভ কৰিছিল। বাদছাহ আকবৰৰ সময়ত বহুতো হিন্দু যুৱকেও এনে শিক্ষানুষ্ঠানত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
(ছ) শ্ৰীৰামপুৰ ত্ৰয়
উত্তৰঃ “শ্ৰীৰামপুৰ ত্ৰয়” শব্দটোৱে বংগদেশত শিক্ষাৰ উন্নয়নৰ বাবে অহোপুৰুষাৰ্থ কৰা তিনিজন মহান লোকক বুজায়। এই তিনিজন ব্যক্তি আছিল: উইলিয়াম কেৰী, উইলিয়াম ৱাৰ্ড আৰু জ’ছুৱা মাৰ্ছমেন। উইলিয়াম কেৰীয়ে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আপত্তি থকাৰ স্বত্বেও ১৭৯৩ চনত কলিকতাত তেওঁৰ শৈক্ষিক কাম-কাজ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ বাইবেলখন বাংলা ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল। ১৭৯৯ চনত উইলিয়াম ৱাৰ্ড আৰু মাৰ্ছমেনে তেওঁৰ লগত যোগদান কৰে। চৰকাৰে তেওঁলোকক কলিকতাত শৈক্ষিক কাম-কাজ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়াৰ পিছত, তেওঁলোকে কলিকতাৰ ওচৰৰ শ্ৰীৰামপুৰত এটা শিক্ষাকেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। “শ্ৰীৰামপুৰ ত্ৰয়”ৰ সদস্য উইলিয়াম কেৰী এজন ধৰ্মযাজক আছিল, উইলিয়াম ৱাৰ্ড এজন মুদ্ৰক আছিল, আনহাতে, জ’ছুৱা মাৰ্ছমেন আছিল এজন শিক্ষক। তেওঁলোক তিনিওজনে প্ৰায় ৪০ বছৰকাল একেলগে কাম কৰিছিল আৰু কলিকতাৰ ওচৰ-পাজৰে অসংখ্য বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে এটা ছপাশালো স্থাপন কৰিছিল আৰু তাত ল’ৰা-ছোৱালীসকলৰ বাবে পাঠ্যপুথিও ছপা কৰিছিল। এই তিনিওজন ব্যক্তিয়ে এটা দল গঠন কৰি শ্ৰীৰামপুৰত থকা তেওঁলোকৰ শিক্ষাকেন্দ্ৰৰ পৰা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে অক্লান্তভাৱে কাম কৰিছিল। সেইকাৰণে, তেওঁলোক “শ্ৰীৰামপুৰ ত্ৰয়” হিচাপে জনাজাত হৈ পৰিছিল।
৩। মনিটৰিয়েল প্ৰথাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মিছনেৰীসকলৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলস্বৰূপে, ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ প্ৰথম কালছোৱাত ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত বহুতো বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। স্থানীয় লোকসকলক খ্ৰীষ্টান ধৰ্মলৈ দীক্ষিত কৰাটোৱেই এই বিদ্যালয়বোৰৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল যদিও, ইয়াৰে কিছুমানে সামাজিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক উন্নতিৰ কেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। ১৭৮৬ চনত মিছেছ কেম্পবেলে মাদ্ৰাজত ছোৱালীৰ বাবে এখন “মহিলা অনাথ আশ্ৰম” স্থাপন কৰিছিল। এই আশ্ৰমৰ নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাৰ বাবে কিছুমান ৰাজকীয় পৰিয়াল, ৰাইজ আৰু চৰকাৰে উদাৰভাৱে দান-বৰঙণি আৰু অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই অনুষ্ঠানৰ সফলতা দেখি, ড° এণ্ড্ৰু বেলেও এখন “পুৰুষ অনাথ আশ্ৰম” স্থাপন কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ এই আশ্ৰম বা বিদ্যালয়খন পৰিচালনা কৰাত যথেষ্ট সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল, কিয়নো বিদ্যালয়খনত ভাল ইউৰোপীয় শিক্ষক নিয়োগ কৰিবলৈ তেওঁৰ প্ৰচুৰ ধনৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। সেয়েহে, তেওঁ বিদ্যালয় পৰিচালনাৰ এটা নতুন পদ্ধতি বা প্ৰথাৰ সূচনা কৰিছিল। তেওঁ বিদ্যালয়ৰ কেইজনমান জ্যেষ্ঠ শিক্ষার্থীক বাছি লৈ তেওঁলোকক বিদ্যালয় পৰিচালনা কৰিবলৈ আৰু তলৰ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক শিক্ষাদান কৰিবলৈ দায়িত্ব দিছিল। এই ধৰণৰ নীতি ইংলেণ্ডৰো কিছুমান ঠাইত অনিশ্চিত ৰূপত অনুসৰণ কৰা হৈছিল, য’ত আৰ্থিক দুৰৱস্থাই তেওঁলোকক সৰু ছাত্ৰক পঢ়াবলৈ ডাঙৰ ছাত্ৰৰ সেৱা ল’বলৈ বাধ্য কৰিছিল। ওপৰৰ শ্ৰেণীৰ বাছনি কৰা ছাত্ৰবোৰক “মনিটৰ” পাতি তলৰ শ্ৰেণীক পঢ়াবলৈ দিয়া বাবে এই প্ৰথাটোক “মনিটৰিয়েল” প্ৰথা বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰথাটো ড° এণ্ড্ৰু বেলে প্ৰৱৰ্তন কৰা বাবে ইয়াক তেওঁৰ নামেৰে “বেল প্ৰথা” বুলিও জনা যায়।
৪। অসমৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মিছনেৰীসকলৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত আধুনিক শিক্ষাৰ আৰম্ভণিৰ সকলো কৃতিত্বৰ অধিকাৰী আছিল মিছনেৰীসকল। যদিও তেওঁলোকৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য আছিল স্থানীয় লোকসকলক খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত দীক্ষিত কৰা, তথাপি তেওঁলোকে স্থাপন কৰা বিদ্যালয়সমূহ আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। ১৮২৬ চনত ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ জৰিয়তে অসম ব্ৰিটিছৰ অধীন হয়। ইয়াৰ ঠিক পিছতে, ১৮২৯ চনত অঞ্চলটোত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ লগতে শিক্ষা প্ৰৱৰ্তনৰ উদেশ্যেৰে শ্ৰীৰামপুৰ মিছনেৰী ছ’ছাইটিৰ এটা দলে গুৱাহাটীলৈ আগমন কৰে আৰু গুৱাহাটীত তেওঁলোকৰ এটা শাখা স্থাপন কৰে। ১৮৪৪ চনত “নাথান ব্ৰাউন” আৰু “অলিভাৰ কট্টৰ”ৰ নেতৃত্বত “আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছন ছ’ছাইটি” নামৰ আন এটা মিছনেৰী দলো অসমলৈ আহিছিল। তেওঁলোকৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল শদিয়া। ড° মাইলছ ব্ৰনছনে এই ক্ষেত্ৰত উজনি অসমৰ জয়পুৰত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ কৰি এক প্ৰশংসনীয় কাম কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত মিছনেৰীসকলে শিৱসাগৰ অঞ্চলত প্ৰায় ১৪ খন বিদ্যালয় স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইফালে, ৱেলছ মিছনেৰীসকলে অসমৰ চাৰিওফালে থকা পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ লোকসকলৰ সেৱাত মনোনিৱেশ কৰিছিল। তেওঁলোকে খাছী-জয়ন্তীয়া পাহাৰ, গাৰো পাহাৰ, দৰং আৰু নগাঁও জিলাত তেওঁলোকৰ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল।
মিছনেৰীসকল যেতিয়া অসমলৈ আহিছিল, সেইসময়ত বঙালী ভাষা আদালতৰ লগতে বিভিন্ন চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ হৈছিল। মিছনেৰীসকলে আগবঢ়োৱা এটা মহান অৱদান আছিল অসমীয়া ভাষাৰ উন্নতি সাধন। ১৮৭৩ চনৰ ভিতৰত মিছনেৰীসকলে অসমৰ আদালতৰ পৰা বঙালী ভাষা আঁতৰাই অসমীয়া ভাষাটোক প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল। তেওঁলোকে ‘অৰুণোদয়’ নামৰ প্ৰথমখন অসমীয়া বাতৰি কাকত ছপা কৰি উলিয়াইছিল।
মিছনেৰীসকলে অসমৰ প্ৰতিটো কোণত প্ৰৱেশ কৰি স্থানীয় লোকসকলক খ্ৰীষ্টান ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰণ কৰাৰ লগতে স্থানীয় লোকসকলৰ সামাজিক আৰু আৰ্থিক উন্নতিৰ বাবে শিক্ষা বিকাশক উৎসাহিত কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। তেওঁলোকে গুৱাহাটী, শিৱসাগৰ, নগাঁও, যোৰহাট, শ্বিলং আদিত তেওঁলোকৰ কেন্দ্ৰসমূহ স্থাপন কৰিছিল। মিছনেৰীসকলেই প্ৰথমখন ইংৰাজী-অসমীয়া অভিধান লিখি আৰু ছপা কৰি উলিয়াইছিল। তেওঁলোকে এটা ছপাশাল স্থাপন কৰি “বাইবেল”খন অসমীয়া ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও মিছনেৰীসকলেই প্ৰথম অসমীয়া ব্যাকৰণখন প্ৰস্তুত কৰি উলিয়াইছিল। তেওঁলোকে অসমীয়া যুৱকসকলক ঔদ্যোগিক প্ৰশিক্ষণ ল’বলৈও উৎসাহিত কৰিছিল। শেষত এইটো স্বীকাৰ কৰিবই লাগিব যে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ জনসাধাৰণৰ মাজত অসমীয়া ভাষাটোক জনপ্ৰিয় কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে মিছনেৰীসকলে এক মহান কাৰ্য সম্পাদন কৰিছিল।
৫। চমুকৈ লিখা:
(ক) চাৰ্টাৰ আইন ১৮১৩
উত্তৰঃ ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনখন ভাৰতৰ শিক্ষাৰ ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য আইন। ই ভাৰতত ব্ৰিটিছৰ শিক্ষা নীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। ১৮১৩ চনৰ আগলৈকে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতৰ শৈক্ষিক উন্নয়নৰ বিষয়ে কোনো গুৰুত্ব দিয়া নাছিল। তেওঁলোকে কেৱল ভাৰতৰ অধিক অঞ্চল জয় কৰি কোম্পানীৰ বাবে যিমান পাৰে সিমান লাভ অৰ্জন কৰাৰ ওপৰতহে মনোনিৱেশ কৰিছিল। কিন্তু উইলবাৰ ফৰ্চ আৰু চাৰ্লছ গ্ৰাণ্ট নামৰ দুজন ব্যক্তিৰ তীব্ৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ইংলেণ্ডৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ভাৰতৰ শৈক্ষিক বিকাশৰ স্বাৰ্থত কিছু পৰিমাণৰ ধন আবণ্টন দিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। ১৮১৩ চনত ব্ৰিটিছ সংসদে যেতিয়া ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ চনদখন নৱীকৰণ কৰিছিল, তেতিয়া তাত ভাৰতীয় শিক্ষাৰ বিষয়ে এটা দফা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও, এই চনদখনে মিছনেৰীসকলক ভাৰতত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰাৰ লগতে ভাৰতত শিক্ষাৰ উন্নতি সাধন কৰাটো কোম্পানীৰ এটা কৰ্তব্য হিচাপেও সন্নিৱিষ্ট কৰিছিল। এই চনদখনত ভাৰতত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু উন্নয়নৰ বাবে প্ৰতি বছৰে এক লাখ টকাৰ ধনৰাশি আছুতীয়াকৈ ৰখাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। চনদখনত উল্লেখ কৰা দফাটি আছিল, “প্ৰতি বছৰে ভাৰতীয় সাহিত্যৰ পুনৰুজ্জীৱন আৰু উন্নতিৰ হকে, শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলক উৎসাহ যোগাই আৰু ইংৰাজসকলৰ অধীনত থকা অঞ্চলৰ লোকসকলৰ মাজত বিজ্ঞান শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু উন্নতিৰ হকে এক লাখ টকা আছুতীয়াকৈ ৰখা হ’ব।” এই দফাটোৱে ভাৰতত ব্ৰিটিছ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল। এইটো মনত ৰখা উচিত যে ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনত শিক্ষাৰ বাবে অনুদানৰ বিষয়টো অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল প্ৰধানকৈ চাৰ্লছ গ্ৰাণ্টৰ উদ্যোগৰ বাবেহে। সেয়েহে, কিছুমান লোকে চাৰ্লছ গ্ৰাণ্টক ভাৰতৰ আধুনিক শিক্ষাৰ জনক হিচাপে আখ্যা দিয়ে।
(খ) প্রাচ্য-পাশ্চাত্যৰ বিবাদ
উত্তৰঃ ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনে ভাৰতৰ শৈক্ষিক বিকাশৰ বাবে প্ৰতি বছৰে এক লাখ টকা আবণ্টন দিছিল। কিন্তু এই আইনখনত ভাৰতত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া শিক্ষাৰ লক্ষ্য, শিক্ষানুষ্ঠান, শিক্ষাৰ মাধ্যম আৰু পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে প্ৰাচ্য-পাশ্চাত্যৰ বিবাদ নামেৰে জনাজাত এক তীব্ৰ মতানৈক্যৰ সৃষ্টি হৈছিল। এই ক্ষেত্ৰত কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিবলৈ তেতিয়ালৈকে ভাৰতত কোনো শিক্ষা বিভাগ নাছিল, কেৱল ১০ জন সদস্যৰে গঠিত এখন সাধাৰণ সমিতিহে আছিল। এই সদস্যসকলৰ ভিতৰত পাঁচজন সদস্যই সংস্কৃত, আৰবী আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ দৰে ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী বা প্ৰাচীন ভাষাসমূহৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষা প্ৰদান কৰাটোক সমৰ্থন কৰিছিল; তেওঁলোকৰ গোটটোক প্ৰাচ্য গোট বুলি জনা গৈছিল। আনহাতে, আন পাঁচজন সদস্যক পাশ্চাত্য গোট বুলি জনা গৈছিল, কিয়নো তেওঁলোকে ইংৰাজী ভাষা শিক্ষাৰ মাধ্যম হোৱাটো বিচাৰিছিল। এই গোটটোৰ অধিকাংশই ব্ৰিটিছ লোকৰ দ্বাৰা গঠিত আছিল, যিসকলে ভাৰতীয় সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত থকা তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক আধিপত্যতাক লৈ গৌৰৱ অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল যে ইংৰাজী ভাষাৰ মাধ্যমেৰে পাশ্চাত্য জ্ঞানৰ দ্বাৰাহে শিক্ষাৰ বিকাশ হ’ব লাগে। লৰ্ড মেকলে এই গোটটোৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সদস্য আছিল। দুয়োটা গোটৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা এই তীব্ৰ মতবিৰোধেই ভাৰতীয় শিক্ষাৰ বুৰঞ্জীত প্ৰাচ্য-পাশ্চাত্যৰ বিবাদ নামেৰে পৰিচিত হৈছিল।
(গ) মেকলেৰ প্রতিবেদন
উত্তৰঃ ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনত ভাৰতৰ শৈক্ষিক উন্নতিৰ বাবে প্ৰতি বছৰে এক লাখ টকা আবণ্টন দিয়াৰ কথা উল্লেখ আছিল। কিন্তু এই আইনত শিক্ষাৰ মাধ্যম কি হ’ব আৰু আবণ্টিত ধনৰাশি কেনেকৈ ব্যৱহাৰ হ’ব, সেই বিষয়ে স্পষ্ট নিৰ্দেশনা নাছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে দুটা গোটৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাৰ এটায়ে ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষা দিবলৈ ক’লে, আনটোৱে শিক্ষাৰ মাধ্যম ইংৰাজী ভাষা হ’ব লাগে বুলি সমৰ্থন কৰিছিল। এই দুটা গোটক ক্ৰমে প্ৰাচ্য গোট আৰু পাশ্চাত্য গোট বুলি জনা গৈছিল। লৰ্ড মেকলে লোক শিক্ষণৰ সাধাৰণ সমিতিৰ (General Committee of Public Instruction) অধ্যক্ষ আছিল। তেওঁ ১৮৩৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত পাশ্চাত্য সমৰ্থকসকলৰ ধাৰণাক সমৰ্থন কৰি এক প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিছিল আৰু ইয়াৰ দ্বাৰাই প্ৰাচ্য-পাশ্চাত্য বিবাদৰ সমাধান ঘটাইছিল। মেকলেয়ে তেওঁৰ প্ৰতিবেদনত ইংৰাজী ভাষাক শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে কাৰ্যকৰী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি কৈছিল যে, “ভাৰত আৰু আৰৱৰ গোটেইখিনি সাহিত্য একগোট কৰিলেও এটা ভাল ইউৰোপীয় পুথিভঁৰালৰ কেৱল এখন খোটালীৰ সমান হ’ব।” তেওঁৰ ধাৰণা আছিল যে ইংৰাজী শিক্ষাই ভাৰতীয়সকলৰ মনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিব আৰু তেওঁলোকক এখন উন্নত চৰকাৰ পৰিচালনা কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি তুলিব। তেওঁ তেওঁৰ প্ৰতিবেদনত এইদৰেও লিখিছিল যে “আমি শাসন কৰা লাখ লাখ ভাৰতীয় সাধাৰণ মানুহ আৰু আমাৰ মাজত বৰ্তমান এনে এদল দোৱাভাষী সৃষ্টি কৰিব লাগিব যিসকল তেজ আৰু দেহৰ বৰণেৰে ভাৰতীয় হ’লেও ৰুচি, চিন্তা-ধাৰা, নৈতিকতা আৰু বৌদ্ধিকতাৰ ফালৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ইংৰাজৰ দৰে হ’ব।” এইদৰে লৰ্ড মেকলেৰ প্ৰতিবেদনে ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৰ পাশ্চাত্যকৰণ কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। এই প্ৰতিবেদনেই নিম্নমুখী পৰিশ্ৰাৱণ নীতি (Downward Filtration Theory) অনুসৰণ কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ আছিল সমাজৰ উচ্চ শ্ৰেণীটোক শিক্ষিত কৰি তুলিলে জ্ঞানৰ সুঁতি লাহে লাহে সমাজৰ নিম্ন শ্ৰেণীৰ মাজলৈও বিয়পি পৰিব।
(ঘ) নিম্নমুখী পৰিশ্রাবণ নীতি
উত্তৰঃ নিম্নমুখী পৰিশ্ৰাৱণ নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সমাজৰ উচ্চ শ্ৰেণীৰ মুষ্টিমেয় লোকক শিক্ষিত কৰি তুলি, এই শিক্ষা উচ্চৰ পৰা নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকলৈ ক্ৰমে বিয়পাই দিয়া। উচ্চ শ্ৰেণীৰ পৰা নিম্ন শ্ৰেণীলৈ শিক্ষা সৰবৰাহ কৰা বাবে এই নীতিটোক “নিম্নমুখী পৰিশ্ৰাৱণ নীতি” বুলি জনা যায়। এই নীতিৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক আছিল লৰ্ড মেকলে। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে ভাৰতৰ দৰে এখন বিশাল দেশৰ সকলোবোৰ লোকৰ বাবে মাত্ৰ এক লাখ টকাৰে শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰাটো সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে, তেওঁ এদল উচ্চস্তৰীয় ভাৰতীয়ক ইংৰাজী শিক্ষাৰ মাধ্যমেৰে এনেদৰে শিক্ষিত কৰি তোলাৰ কথা কৈছিল, যিসকল তেজ আৰু বৰণেৰে ভাৰতীয় হ’লেও ৰুচি আৰু মতামতৰ ফালৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে ইংৰাজৰ দৰে হয়। লৰ্ড মেকলেৰ এই পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত চৰকাৰে ভাৰতত নিম্নমুখী পৰিশ্ৰাৱণ নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে প্ৰাচ্য-পাশ্চাত্যৰ বিবাদ অধিক তীব্ৰ হৈছিল, যি দীৰ্ঘ বাইশ বছৰজুৰি চলিছিল।
৬। উডৰ ঘোষণা-পত্ৰৰ মূল পৰামৰ্শসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ১৮৫৪ চনৰ উডৰ ঘোষণা-পত্ৰক ভাৰতৰ শিক্ষা বুৰঞ্জীৰ এক অতিশয় উল্লেখযোগ্য ঘটনা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই দেশখনৰ শৈক্ষিক বিকাশৰ ইতিহাসত এটা নতুন অধ্যায় আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতীয় শিক্ষা সম্পৰ্কে সকলো প্ৰধান দিশ সামৰি এক ব্যাপক আঁচনি যুগুত কৰিছিল। এই ঘোষণা-পত্ৰখনে দেশখনত সু-সংগঠিত শিক্ষাৰ এটা নতুন যুগৰ আৰম্ভণি কৰিছিল। এই ঘোষণা-পত্ৰৰ গুৰুত্বক কোনো প্ৰকাৰে উলাই কৰিব নোৱাৰি। ঘোষণা-পত্ৰৰ মুখ্য পৰামৰ্শসমূহ আছিল:
(ক) ইংৰাজ চৰকাৰক ভাৰতীয় লোকসকলক শিক্ষা প্ৰদানৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছিল।
(খ) ভাৰতত শিক্ষাৰ সংগঠন আৰু প্ৰশাসনিক দিশৰ উন্নতিৰ বাবে প্ৰত্যেকখন প্ৰদেশতে একোটা শিক্ষা বিভাগ স্থাপন কৰি একোজনকৈ শিক্ষা সঞ্চালক নিয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(গ) ভাৰতৰ প্ৰেচিডেন্সি চহৰসমূহত একোখনকৈ বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(ঘ) শিক্ষকসকলক প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ বাবে শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা।
(ঙ) ভাৰতীয় শিক্ষাৰ সকলো খৰচ কোম্পানীয়ে বহন কৰিবলৈ অসমৰ্থ হোৱাত সহায়ক অনুদানৰ (Grant-in-Aid) ব্যৱস্থা কৰা। ধৰ্মনিৰপেক্ষ বিদ্যালয়বোৰক সহায়ক অনুদান আগবঢ়োৱাৰ পৰামৰ্শ।
(চ) শিক্ষা বিভাগৰ দ্বাৰা বিভিন্ন ধৰণৰ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ মাজত যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰা। অৰ্থাৎ, বিশ্ববিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মাধ্যমিক আৰু প্ৰাথমিক বিদ্যালয়সমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা।
(ছ) দেশীয় ভাষা বা মাতৃভাষাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া। ইংৰাজী ভাষা শিখিবলৈ ইচ্ছা কৰা লোককহে ইংৰাজী ভাষা শিকোৱাৰ পৰামৰ্শ প্ৰদান।
(জ) চৰকাৰী কামত লিখা-পঢ়া জনা মানুহক অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰদান কৰা। এইক্ষেত্ৰত লৰ্ড হাৰ্ডিঞ্জৰ নীতিকেই অনুসৰণ কৰা।
(ঝ) প্ৰত্যেক জিলাতে একোখনকৈ চৰকাৰী মাধ্যমিক বিদ্যালয় স্থাপন কৰা।
(ঞ) ঠায়ে ঠায়ে মজলীয়া বিদ্যালয় স্থাপন কৰা।
(ট) পিছপৰা অঞ্চলসমূহত কোম্পানীক নিজাকৈ বিদ্যালয় স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিয়া।
(ঠ) মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ উন্নতি সাধন কৰা।
(ড) স্ত্ৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰণ ঘটোৱা।
(ঢ) দেশীয় বিদ্যালয়বোৰৰ উন্নতি সাধন কৰা।
(ণ) শিক্ষা বিস্তাৰৰ বাবে প্ৰত্যেকখন জিলাৰ চৰকাৰী বিষয়াসকলক সকলোধৰণৰ প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া।
৭। উডৰ ঘোষণা-পত্ৰখনক ভাৰতবৰ্ষৰ শিক্ষাৰ ইতিহাসত কিয় “মেগ্লাকার্টা” আখ্যা দিয়া হয়? যুক্তি সহকাৰে লিখা।
উত্তৰঃ ১৮৫৪ চনত, সেই সময়ৰ নিয়ন্ত্ৰক মণ্ডলীৰ (Board of Control) সভাপতি ছাৰ চাৰ্লছ উডে ভাৰতত ব্ৰিটিছৰ শিক্ষা নীতিৰ ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰি যি প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল, তাকেই উডৰ ঘোষণা-পত্ৰ বুলি জনা যায়। এই ঘোষণা-পত্ৰখনক ভাৰতৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটিছসকলৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা সৰ্বকালৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিবেদন হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
এই ঘোষণা-পত্ৰখনত পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতত শিক্ষাৰ সকলো দিশ সামৰি লৈ স্পষ্ট নীতি আৰু কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰি প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। উডৰ ঘোষণা-পত্ৰখন ভাৰতৰ শিক্ষা বুৰঞ্জীৰ এক অতিকৈ উল্লেখনীয় ঘটনা। ইয়ে ভাৰতৰ আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল, যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাটোৱে বিকাশ লাভ কৰিছিল।
এই ঘোষণা-পত্ৰৰ পৰামৰ্শ অনুসৰিয়েই ১৮৫৭ চনত কলিকতা, বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন হোৱাটো আছিল ইয়াৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সফলতা। দ্বিতীয়তে, ১৮৫৪ চনৰ পিছৰ পৰা ভাৰতত সংঘটিত হোৱা সকলো শৈক্ষিক বিকাশৰ কৃতিত্ব এই ঘোষণা-পত্ৰখনৰ ওপৰতে আৰোপ কৰা হয়। এই ঘোষণা-পত্ৰখনে দেশখনৰ পৰৱৰ্তী সকলো শৈক্ষিক উন্নয়নৰ বাবে এক আন্তঃগাঁথনি প্ৰস্তুত কৰিছিল। ই ভাৰতত শিক্ষাৰ সকলো নীতি, সা-সঁজুলি, পদ্ধতি তথা অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰিছিল।
এই সকলোবোৰ কাৰণতে উডৰ ঘোষণা-পত্ৰখনক ভাৰতীয় শিক্ষাৰ “মেগ্লাকাৰ্টা” বা “মহাধিকাৰ-পত্ৰ” হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ৰজা জ’নৰ ৰাজত্বকালত যিদৰে প্ৰকৃত “মেগ্লাকাৰ্টা” খনে ব্ৰিটিছ ইতিহাসৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছিল, ঠিক একেদৰেই এই ঘোষণা-পত্ৰখনেও ভাৰতৰ শৈক্ষিক দৃশ্যপটৰ এক ক্ৰান্তিকাৰী পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছিল।
৮। উডৰ ঘোষণা-পত্ৰই ভাৰতীয় শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৮৫৪ চনৰ উডৰ ঘোষণা-পত্ৰই ভাৰতত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল। ই দেশখনৰ শৈক্ষিক বিকাশৰ ইতিহাসত এটা নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতীয় শিক্ষা সম্পৰ্কে সকলো প্ৰধান দিশ সামৰি এক সৰ্বাংগীন আঁচনি যুগুত কৰিছিল। এই ঘোষণা-পত্ৰৰ ফলস্বৰূপে দেশত সু-সংগঠিত শিক্ষাৰ এটা নতুন যুগৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
এই ঘোষণা-পত্ৰৰ অনুমোদন অনুসৰি, বোম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলিকতাত একোখনকৈ বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। দেশৰ প্ৰতিখন প্ৰদেশতে শিক্ষা বিভাগ স্থাপন কৰি একোজনকৈ শিক্ষাধিকাৰ (Director of Public Instruction) নিয়োগ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। সহায়ক অনুদান (Grant-in-Aid) দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা দেশৰ প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক তথা মহাবিদ্যালয়সমূহৰ মাজত এটা সমন্বয় গঢ়ি তুলি এইবোৰৰ উন্নতি সাধনৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল। মুঠতে, এই ঘোষণা-পত্ৰখনে দেশখনৰ পৰৱৰ্তী সকলো শৈক্ষিক উন্নয়নৰ বাবে এক আন্তঃগাঁথনি প্ৰস্তুত কৰিছিল। ই ভাৰতত শিক্ষক প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ লগতে স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ প্ৰচলনৰ ব্যৱস্থাও কৰিছিল।
এই ঘোষণা-পত্ৰখনে ভাৰতত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দেশনা প্ৰদানৰ যোগেদি যি পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছিল, আন কোনো প্ৰতিবেদনেই এনে কৰিব পৰা নাছিল। এই সকলোবোৰ কাৰণতেই উডৰ ঘোষণা-পত্ৰক ভাৰতীয় শিক্ষাৰ “মহাধিকাৰ-পত্ৰ” বা “চনদ” হিচাপেও আখ্যা দিয়া হয়।
৯। ১৮৮২ চনৰ হাল্টাৰ আয়োগে ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত কি কি পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল? বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লর্ড বিপণ ভাৰতৰ ভাইচৰয় হৈ থকাৰ সময়ত ভাৰতীয় শৈক্ষিক অবস্থাৰ সমীক্ষা কৰি ইয়াৰ উন্নতিৰ হকে প্রয়োজনীয় পৰামৰ্শ প্রদান কৰিবলৈ “হান্টাৰ আয়োগ” নামৰ এখন শিক্ষা আয়োগ নিয়োগ কৰিছিল। এইখন আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম শিক্ষা আয়োগ। এই আয়োগখন ২০ জন সদস্যৰে গঠিত আছিল। এই আয়োগখনৰ সভাপতি আছিল ছাৰ উইলিয়াম হান্টাৰ আৰু তেওঁৰ নামেৰেই এই আয়োগখনক হাল্টাৰ আয়োগ বুলি জনা যায়। এই আয়োগে ভাৰতৰ প্ৰৱৰ্তিত শৈক্ষিক ব্যৱস্থা অধ্যয়ন কৰাৰ পিছত দেশখনত প্রাথমিক শিক্ষাৰ বিকাশৰ বাবে নিম্নোল্লিখিত প্রধান পৰামৰ্শসমূহ প্রদান কৰিছিল:
(ক) দেশখনত প্রাথমিক শিক্ষা দ্রুত হাৰত সম্প্ৰসাৰিত হ’ব লাগে।
(খ) প্রাথমিক শিক্ষা মাতৃভাষাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰদানকৰিব লাগে।
(গ) প্রাথমিক শিক্ষা আইনৰ দ্বাৰা বাধ্যতামূলক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে।
(ঘ) প্রাথমিক শিক্ষাৰ পৰীক্ষা পদ্ধতিসমূহ সহজ হ’ব লাগে।
(ঙ) য’তেই সম্ভব হয় নৈশ বিদ্যালয় স্থাপন কৰিব লাগে।
(চ) “ফলাফলৰ ভিত্তিত অনুদান প্রদান” ব্যৱস্থাটো সাধাৰণভাবে গ্রহণ কৰিব লাগে।
(ছ) পর্যাপ্ত পৰিমাণৰ শিক্ষক প্রশিক্ষণ বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰিব লাগে।
(জ) চৰকাৰী আৰু বে-চৰকাৰী সকলো বিদ্যালয়তে ধর্মীয় শিক্ষাৰ নীতি একে হ’ব লাগিব।
(ঝ) শিক্ষাৰ্থীসকলৰ শাৰীৰিক উৎকর্ষ সাধনৰ বাবে থলুৱা খেল বা ব্যায়াম আদিক উৎসাহ প্রদান কৰা।
(ঞ) দুখীয়া শিক্ষার্থীসকলৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ মাচুল প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত ৰেহাইৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(ট) পিছপৰা অঞ্চলসমূহলৈ প্রাথমিক শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটোৱা।
(ঠ) কৃষি, উদ্যোগিক কার্যকলাপ, হিচাপ-নিকাচ আদিৰ দৰে ব্যৱহাৰিক বিষয়সমূহক পাঠ্যক্ৰমত অন্তর্ভুক্ত কৰা।
(ড) প্রাথমিক বিদ্যালয়সমূহৰ আন্তঃগাঁথনি বা ঘৰ তথা সা-সৰঞ্জাম আদি সাধাৰণ তথা সৰল হ’ব লাগে।
(ঢ) স্থানীয় প্রয়োজনীয়তাসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিদ্যালয়ৰ পাঠদানৰ সময়সীমা তথা বন্ধসমূহৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
(ণ) প্রাথমিক শিক্ষাৰ বাবে স্বায়ত্তশাসিত বা স্থানীয় বোর্ডসমূহে পৃথককৈ অর্থ পুঁজিৰ ব্যবস্থা কৰিব লাগে।
(ত) প্রাথমিক বিদ্যালয়সমূহত কি ভাষাৰে শিক্ষা প্রদান কৰা হ’ব সেয়া নির্ধাৰণৰ ক্ষমতা উক্ত অঞ্চলৰ প্ৰাথমিক কমিটীসমূহক প্রদান কৰা।
১০। লর্ড কার্জনৰ শিক্ষা নীতিৰ চমু বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় শিক্ষাৰ পৰিৱেশত ১৮৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত লর্ড কার্জনে ভাইচৰয় হিচাপে ভাৰতলৈ আগমন কৰা ঘটনাটো ভাৰতৰ শিক্ষাৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। তেওঁৰ কিছুমান বিতৰ্কিত নীতি থকা স্বত্বেও, তেওঁ ভাৰতত শিক্ষাৰ উত্তৰণৰ দিশত বৃহৎ অৰিহণা যোগাইছিল। ভাৰতৰ শৈক্ষিক বিকাশৰ ক্ৰমত লর্ড কার্জনে এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে:
(ক) ছিমলা শিক্ষা সন্মিলন: ১৯০১ চনত লর্ড কার্জনে ছিমলাত সকলোবোৰ ৰাজহুৱা শিক্ষা সঞ্চালকসকলৰ এখন অধিৱেশন পাতিছিল। এই সন্মিলনৰ উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতীয় শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত থকা সমস্যা আৰু জটিলতাসমূহ আলোচনা কৰা। এই বৈঠকখনকেই ‘ছিমলা শিক্ষা সন্মিলন’ নামেৰে জনা যায়। লর্ড কার্জনে নিজেই ইয়াৰ সভাপতিত্ব কৰিছিল আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে কেইবাটাও নিৰ্দিষ্ট প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সন্মিলনৰ পাছত লর্ড কার্জনে ১৯০৪ চনৰ ১১ মাৰ্চত ভাৰতত ব্ৰিটিছ শিক্ষা নীতিৰ ৰূপৰেখাসহ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট প্ৰস্তাৱ প্ৰকাশ কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ তালিকাত লর্ড কার্জনৰ প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ কৌশলসমূহ সন্নিৱিষ্ট আছিল।
(খ) প্রাথমিক শিক্ষা নীতি: লর্ড কার্জনে অনুভৱ কৰিছিল যে ভাৰতত প্রাথমিক শিক্ষাই ধনৰ অভাৱত ব্যাপকভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। লগতে, তেওঁ এইটোও বুজি পাইছিল যে উচ্চ শিক্ষাৰ স্বাৰ্থত দেশৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা ব্যৱস্থাটো অৱহেলিত হৈ আছে। সেয়েহে, তেওঁ দেশত প্রাথমিক শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। এই সম্পৰ্কত তেওঁ আগবঢ়োৱা কেইটামান উল্লেখযোগ্য প্ৰস্তাৱ আছিল:
১। তেওঁ প্রাথমিক বিদ্যালয়সমূহৰ বিস্তাৰৰ বাবে উদাৰ বিত্তীয় সাহায্যৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
২। তেওঁ অধিক সংখ্যক শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
৩। তেওঁ শিক্ষকসকলৰ দৰমহা বৃদ্ধিৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।
৪। তেওঁ গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া অঞ্চলৰ বাবে শিথিল পাঠ্যক্ৰমৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
৫। তেওঁ প্ৰস্তাৱ দিছিল যে প্ৰতিখন মাধ্যমিক বিদ্যালয়েই চৰকাৰ বা কোনো এখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা উচিত স্বীকৃতি লাভ কৰিব লাগিব।
৬। এখন বিদ্যালয়ৰ পৰা আন এখনলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ স্থানান্তৰৰ বাবেও কিছুমান নিয়ম-নীতিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
(গ) বৃত্তিগত শিক্ষা নীতিঃ লর্ড কার্জনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আছিল ভাৰতত বৃত্তিমূলক আৰু কৃষি শিক্ষাৰ প্ৰসাৰক উদগনি যোগোৱাটো। তেওঁৰ কাৰ্যকালতে কৃষি বিভাগটোক সু-সংগঠিত ৰূপত গঢ়ি তোলা হৈছিল। তেওঁ দেশত কৃষি শিক্ষাৰ প্ৰশিক্ষণ প্ৰদানৰ উদ্দেশ্যে পুছাত এটা গৱেষণা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ প্ৰতিখন প্ৰদেশতে এখনকৈ কৃষি মহাবিদ্যালয় স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁ বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমত কৃষি শিক্ষাক এটা বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল।
(ঘ) উচ্চ শিক্ষা নীতি: লর্ড কার্জনে উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো সংস্কাৰমূলক কাম হাতত লৈছিল। বিশ্ববিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ স্থিতি অধ্যয়ন কৰি ইয়াৰ উন্নয়ন আৰু বিকাশৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াবলৈ তেওঁ ছাৰ থমাছ ৰেইলিৰ অধ্যক্ষতাত এখন বিশ্ববিদ্যালয় শিক্ষা আয়োগ গঠন কৰিছিল। এই আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত বিশ্ববিদ্যালয় আইন, ১৯০৪ নামৰ এখন আইন কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল। এই আইন গৃহীত হোৱাৰ ফলত চৰকাৰে দেশৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহক অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। আইনখনৰ পৰিণামস্বৰূপে বিশ্ববিদ্যালয় শিক্ষাৰ মানদণ্ড উল্লেখযোগ্যভাৱে উন্নত হৈছিল আৰু ভাৰতৰ বিভিন্ন চহৰীয়া কেন্দ্ৰত বহুতো নতুন বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন হৈছিল।
১১। চমুকৈ লিখাঃ
উত্তৰঃ
(ক) হান্টাৰ আয়োগ আৰু প্রাথমিক শিক্ষা।
(খ) লর্ড কার্জনৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা নীতি
(ক) হাণ্টাৰ আয়োগ আৰু প্রাথমিক শিক্ষা নীতি: পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰৰ প্ৰশ্ন নং ৯ৰ উত্তৰটো চাই লওক।
(খ) লর্ড কার্জনৰ প্রাথমিক শিক্ষা নীতি: পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰৰ প্ৰশ্ন নং ১০ৰ উত্তৰৰ (খ) অংশলৈ মন কৰক।
১২। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গোপালকৃষ্ণ গোখলেৰ অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গোপালকৃষ্ণ গোখলে ভাৰতৰ অন্যতম সন্মানীয় জাতীয়তাবাদী নেতা আছিল। ভাৰতীয় জনসাধাৰণক সচেতন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ যথেষ্ট অৱদান আছে। তেওঁৰ আন এটা মহান অৱদান আছিল শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত আগবঢ়োৱা পদক্ষেপ। তেওঁ ৰাজকীয় আইন সভাৰ এজন সদস্য হোৱাৰ বাবে ১৯১০ চনৰ মাৰ্চ মাহত ভাৰতত প্ৰাথমিক শিক্ষাক বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ব্যক্তিগত বিধেয়ক বিধানসভাত গৃহীত কৰোৱাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। এই বিধেয়কখনকে ১৯১০-১১ বৰ্ষৰ ‘গোখলে বিল’ বুলি জনা যায়। যেতিয়া এই বিধেয়কখন সভাত দাখিল কৰা হৈছিল, চৰকাৰে বিষয়টোক সহানুভূতিৰে বিবেচনা কৰিব বুলি আশ্বাস দিছিল যদিও এই ক্ষেত্ৰত কোনো ব্যৱস্থা লোৱা নাছিল। সেয়েহে, গোখলেই পুনৰ ১৯১১ চনত বিধানসভাত বিধেয়কখন উত্থাপন কৰিছিল। এইবাৰ বিধেয়কখন আলোচনাৰ বাবে লোৱা হৈছিল। কিন্তু বেছিভাগ সদস্যৰ দ্বাৰা ই অগ্ৰাহ্য হোৱাত (৩৮ জনে বিপক্ষে আৰু ১৩ জনে সপক্ষে ভোট দিছিল) বিধেয়কখন বাতিল কৰিবলগীয়া হৈছিল। আনুষ্ঠানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাৰতত বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক প্রাথমিক শিক্ষা ৰূপায়ণৰ বাবে বিধেয়কখনত কৰা দাবীসমূহ সেই সময়ৰ বাবে আগতীয়া আছিল আৰু ই জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত নাছিল। অৱশ্যে, গোখলেৰ এই প্ৰচেষ্টা সম্পূৰ্ণ বিফল হোৱা নাছিল। অতি সোনকালেই বহুতো জাতীয় নেতাসহ বহু লোকৰ দ্বাৰা গোখলেৰ এই ধাৰণাই স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। তেওঁলোকেও গোখলেৰ দৰেই নিজ দেশৰ জনসাধাৰণৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ উন্নতিৰ বাবে বাধ্যতামূলক প্রাথমিক শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল। যদিও ইংৰাজে এই বিধেয়কখনক আইন হিচাপে প্ৰণয়ন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল, তথাপিও এই বিধেয়কখনে প্ৰশাসনক সচেতন কৰি তুলিছিল। তেওঁলোকে উপলব্ধি কৰিছিল যে দেশত প্রাথমিক শিক্ষাৰ উন্নয়নৰ বাবে কিবা এটা কৰা উচিত। সেয়েহে, তেওঁলোকে প্রাথমিক শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ লগতে ইয়াৰ বিস্তাৰৰ বাবে ৫০ লাখ টকাৰ বাৰ্ষিক অনুদান আৰু ৮৪ লাখ টকাৰ এবাৰৰ বাবে অনুদান মঞ্জুৰ কৰিছিল। এইটো আছিল গোখলেৰ প্ৰচেষ্টাৰ এক বৃহৎ সফলতা। যেতিয়া ইংলেণ্ডৰ ৰজা পঞ্চম জর্জে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল, তেওঁ নিজেও আগলৈ দেশত বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। চৰকাৰে ১৯১৩ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত শিক্ষাৰ ওপৰত স্পষ্ট নীতি-নিৰ্দেশনা নিৰ্ধাৰণ কৰি এক প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল। এই নিৰ্দেশনাত প্ৰধানকৈ প্রাথমিক শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত দেশত প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ ঘটিছিল। অৰ্থাৎ, ১৯১৩ চনৰ চৰকাৰী প্ৰস্তাৱটো গোখলেৰ প্ৰয়াসৰে এক পৰোক্ষ ফলাফল আছিল। গোখলে বিলৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা জনমতৰ বাবেই চৰকাৰে পৰৱৰ্তী বছৰসমূহত দেশজুৰি প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হৈছিল।
১৩। ১৯৩৭ চনৰ বাৰ্ধা আঁচনিৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃমহাত্মা গান্ধীক “বুনিয়াদী শিক্ষা পৰিকল্পনা”ৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে স্বীকাৰ কৰা হয়। গান্ধীজীয়ে ১৯৩৭ চনত বাৰ্ধাত অনুষ্ঠিত হোৱা সৰ্বভাৰতীয় জাতীয় শিক্ষা সন্মিলনত এই “বুনিয়াদী শিক্ষাৰ ধাৰণা”টো আগবঢ়াইছিল। যেহেতু এই সভাখন বাৰ্ধাত পাতিছিল, সেইবাবে এই শিক্ষানীতিখনক ‘বাৰ্ধা আঁচনি’ নামেৰে জনা যায়। এই সন্মিলনে বিতং আলোচনাৰ অন্তত বুনিয়াদী শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তলত উল্লেখ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰস্তাৱসমূহ গ্ৰহণ কৰিছিল:
(ক) সকলো ল’ৰা-ছোৱালীকে নিজৰ মাতৃভাষাৰ মাধ্যমেৰে সাত বছৰৰ বাবে বাধ্যতামূলক শিক্ষা প্ৰদান কৰা হ’ব।
(খ) এই শিক্ষাদান কিছুমান উৎপাদনশীল কামৰ জৰিয়তে আগবঢ়োৱা হ’ব, যাৰ মূল লক্ষ্য হ’ব শিশুৰ মানসিক শক্তিৰ বিকাশ সাধন কৰা।
(গ) গোটেই শিক্ষা পদ্ধতিটোক হস্তশিল্প কেন্দ্ৰিক কৰি তোলা হ’ব আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বিক্ৰীৰ পৰা আহৰণ কৰা উপার্জনেৰে শিক্ষকসকলক দৰমহা দিয়াৰ নিয়ম কৰা হ’ব।
১৪। যিকোনো এটাৰ বিষয়ে লিখা:
(ক) বুনিয়াদী শিক্ষাৰ মূল বিশেষত্বসমূহ
(খ) বুনিয়াদী শিক্ষাৰ গুণাবলীসমূহ
উত্তৰঃ (ক) বুনিয়াদী শিক্ষাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
(১) শিক্ষাক শিল্প-কেন্দ্ৰিক ৰূপত গঢ়ি তুলি শিশুসকলক বৌদ্ধিকভাৱে শক্তিশালী কৰা হয়।
(২) মাতৃভাষাক শিক্ষণৰ মাধ্যম আৰু বাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(৩) এই শিক্ষা ব্যৱস্থাই জ্ঞানৰ সমন্বিত দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(৪) ই শিশুসকলক বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সফলতাৰে খাপ খুৱাই ল’ব পৰাকৈ সাজু কৰে।
(৫) এই শিক্ষাই ৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ গঠনত সহায় কৰে।
(৬) এই শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিক্ষক আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত এক মৰমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে।
(৭) এই শিক্ষা আঁচনিয়ে শিশুসকলৰ মাজত অহিংসা, বিশ্বজনীন প্ৰেম আদিৰ দৰে ভাবধাৰা জগাই তোলে। ই সত্য, প্ৰেম, ন্যায় আৰু সেৱাৰ পথৰে গান্ধীৰ দৰ্শন উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(৮) এই আঁচনিখন এখন সৰ্বাত্মক শিক্ষা আঁচনি, কিয়নো ইয়াত সকলো বয়সৰ ব্যক্তিৰ বাবে শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা আছে।
(খ) বুনিয়াদী শিক্ষাৰ বিভিন্ন সুফলসমূহ হৈছে:
(১) এই শিক্ষা ব্যৱস্থাই হাতে-কামে কাম কৰি জ্ঞান আহৰণ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
(২) ই বিকাশশীল শিশুৰ সৃষ্টিশীল প্ৰতিভাৰ স্ফূৰণৰ লগতে সামাজিক গুণসমূহৰ বিকাশত সহায় কৰে।
(৩) ই প্ৰদান কৰা স্বাৱলম্বনৰ শিক্ষাই আৰ্থিক উন্নতি সাধনত অৰিহণা যোগায়।
(৪) এই শিক্ষা জীৱন আৰু বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।
(৫) ই ভাষাৰ শিক্ষণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
(৬) ই শিক্ষার্থীৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিসত্ত্বাৰ পূৰ্ণাংগ বিকাশ সাধন কৰে।
(৭) ই শাৰীৰিক শ্ৰমক অধিক গুৰুত্ব দি শ্ৰমৰ মৰ্যাদা বঢ়ায়।
(৮) হস্তশিল্পৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ ফলত এই শিক্ষাই শিশুক আনন্দ যোগান ধৰে।
১৫। বুনিয়াদী শিক্ষা অকৃতকার্য হোৱাৰ কাৰণবোৰ দৰ্শোৱা।
উত্তৰঃ বুনিয়াদী শিক্ষাৰ ধাৰণাটো মহাত্মা গান্ধীৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। শিল্প আৰু ব্যৱহাৰিক কাৰ্যৰ মাধ্যমেৰে আহৰণ কৰা শিক্ষণ পদ্ধতিকেই বুনিয়াদী শিক্ষা নামেৰে জনা যায়। শিক্ষা সম্পৰ্কীয় গান্ধীজীৰ এই ধাৰণাটো ১৯৩৭ চনত অনুষ্ঠিত বাৰ্ধা সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, আৰু সেইবাবে এই শিক্ষা পৰিকল্পনাক বাৰ্ধা আঁচনি বুলিও কোৱা হয়। বাৰ্ধাত হোৱা সন্মিলনৰ সময়ত ডঃ জাকিৰ হুছেইনৰ অধ্যক্ষতাত এখন বিশেষজ্ঞ সমিতিয়ে এই বাৰ্ধা শিক্ষা আঁচনিখনক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে পৰামৰ্শ আৰু কৌশল নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে এই আঁচনিখন ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, শিক্ষাৰ এই পদ্ধতিতে সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে আৰু শেষত ই লুপ্তপ্ৰায় হৈ পৰিল।
ইয়াৰ বিফলতাৰ কাৰণসমূহ আছিল:
(ক) সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ মাজত শিক্ষাৰ এই মহৎ পদ্ধতিটোৰ প্ৰতি আন্তৰিকতাৰ অভাৱ।
(খ) ভুল মনোভাৱ আৰু ভুল প্ৰয়োগ ব্যৱস্থা।
(গ) উচিত প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ নাটনি।
(ঘ) পৰম্পৰাগত পৰীক্ষণ পদ্ধতি।
(ঙ) আকাংক্ষিত ধৰণেৰে ফলাফল লাভ কৰিব নোৱাৰা।
(চ) উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ পৰা হোৱা উপার্জনেৰে শিক্ষকসকলৰ দৰমহাৰ পৰিমাণ পূৰণ কৰিব নোৱাৰা।
(ছ) গ্ৰামাঞ্চলতহে কিছু পৰিমাণে সফলতা লাভ কৰা।
(জ) কেৱল শিল্প-কলাৰ জৰিয়তে সকলো বিষয় শিকিব নোৱাৰা।
(ঝ) উচ্চ শিক্ষাই শিক্ষাৰ এই পদ্ধতিটো কঠোৰভাৱে অনুসৰণ নকৰা।
(ঞ) এই আঁচনিৰ সংগঠকসকলে শিক্ষাৰ সকলোবোৰ দিশৰ প্ৰতি লক্ষ্য নাৰখাটো।
১৬। অসম প্রাথমিক শিক্ষা আইন ১৯২৬ ৰ মূল দফাবোৰ কি কি আছিল? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অসম প্রাথমিক শিক্ষা আইন, ১৯২৬ ৰ মূল ধাৰাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
(ক) এই আইনখন গোটেই অসম ৰাজ্যজুৰি প্ৰসাৰিত হ’ব।
(খ) যিকোনো স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষই ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট এলেকাত বাধ্যতামূলকভাৱে প্রাথমিক শিক্ষা প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰিব, যদিহে স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা এই উদ্দেশ্যে অনুষ্ঠিত সভাত ২/৩ অংশ সদস্যৰ সমৰ্থন লাভ কৰে।
(গ) ৬-১১ বছৰ বয়সৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে বাধ্যতামূলক শিক্ষা প্ৰযোজ্য হ’ব।
(ঘ) স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষই নিজ নিজ অঞ্চলত বাধ্যতামূলক শিক্ষা আঁচনি ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা সকলো খৰচৰ হিচাপ চৰকাৰৰ ওচৰত দাখিল কৰিব লাগিব।
(ঙ) যদিহে কোনো স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষই এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত বাধ্যতামূলক প্রাথমিক শিক্ষা প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে চৰকাৰৰ আগত পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰি দাখিল কৰাত বিফল হয়, তেন্তে চৰকাৰে যিকোনো সময়তে সেই কৰ্তৃপক্ষক এই কাম কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিব পাৰে।
(চ) আঁচনিখন কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে চৰকাৰে প্ৰয়োজনীয় নীতি-নিয়ম বান্ধি দিব পাৰে।
(ছ) স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয় বা স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বা সাহায্যপ্ৰাপ্ত কোনো বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ পৰা কোনো ধৰণৰ শিক্ষণ মাচুল (fee) ল’ব নোৱাৰিব।
(জ) শিক্ষা সমিতিৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা দৰিদ্ৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক প্ৰয়োজনীয় কিতাপ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী যোগান ধৰিব লাগিব।
(ঝ) স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষ আৰু শিক্ষা সমিতিসমূহ আইনখনৰ ধাৰাসমূহ প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে দায়বদ্ধ থাকিব।
১৭। সর্বশিক্ষা অভিযান কি? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সৰ্বশিক্ষা অভিযান (SSA) হৈছে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা ২০০২ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা এক শিক্ষা কাৰ্যসূচী, যাৰ লক্ষ্য আছিল ২০১০ চনৰ ভিতৰত ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুক গুণগত মানৰ প্রাথমিক শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
(ক) সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল:
১। ২০১০ চনৰ নিৰ্ধাৰিত সময়সীমাৰ ভিতৰত কাৰ্যসূচীটো সম্পূৰ্ণৰূপে সফল কৰি তোলাৰ লক্ষ্য নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা।
২। এইটো আছিল এক গণ আন্দোলন, য’ত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকক জড়িত কৰা হৈছিল।
৩। ই ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
৪। ই সমাজৰ দৰিদ্ৰ সীমা ৰেখাৰ তলত বাস কৰা জাতি/জনজাতিৰ লোক, মহিলা আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ ওপৰত বিশেষ জোৰ দিছিল।
৫। ই প্রাথমিক শিক্ষাৰ ফলপ্ৰসূ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে পঞ্চায়ত কৰ্তৃপক্ষৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণত গুৰুত্ব দিছিল।
৬। ই প্রাথমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গুণগত আৰু সংখ্যাগত, এই দুয়োটা দিশৰ বিকাশক সমান গুৰুত্ব দিছিল।
৭। ই খেলা-ধূলাৰ মাধ্যমেৰে শিকা, শিকন সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ, নিৰীক্ষণ পদ্ধতি আদিৰ দৰে আধুনিক শিক্ষণ কৌশলসমূহৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰিছিল।
(খ) সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ:
১। ২০১০ বৰ্ষৰ ভিতৰত ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুকে বিদ্যালয়লৈ অনা।
২। সকলো শিশুকে ২০০৭ চনৰ ভিতৰত ৫ বছৰীয়া প্রাথমিক শিক্ষা আৰু ২০১০ চনৰ ভিতৰত ৮ বছৰীয়া প্রাথমিক শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ সুবিধা দিয়া।
৩। ২০১০ বৰ্ষৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীনভাৱে ধৰি ৰখা (Universal Retention) নিশ্চিত কৰা।
৪। প্ৰতি ৪০ গৰাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বিপৰীতে এজন শিক্ষকৰ ব্যৱস্থা কৰা।
৫। দেশত অধিক সংখ্যক প্রাথমিক বিদ্যালয় স্থাপন কৰা।
৬। ২০১০ বৰ্ষৰ ভিতৰত সামাজিক আৰু লিংগভিত্তিক বৈষম্য দূৰ কৰা।
৭। মানৱ সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ উপযোগিতা আহৰণ কৰা।
৮। শিশুসকলক তেওঁলোকৰ পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(গ) সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ গাঁথনি: সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ দুটা মূল ফাল আছে:
১। প্ৰথমটোৱে প্রাথমিক শিক্ষা কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে থকা সাংগঠনিক ৰূপটোক সূচায়। ই কিছু বছৰৰ ভিতৰতে প্রাথমিক শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত সকলো দিশ আৰু আঁচনিকে সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ অধীনত একত্ৰিত কৰিব।
২। দ্বিতীয়টোৱে এই লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ জড়িত ব্যয়ক সূচায়। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক—দুয়োখন চৰকাৰেই যুটীয়াভাৱে এই আঁচনিখন কাৰ্যকৰী কৰাৰ ব্যয়ত অৰিহণা যোগায়।
১৮। চমুকৈ লিখা:
(ক) জিলা প্রাথমিক শিক্ষা আঁচনি
(খ) অধিকাৰ হিচাপে শিক্ষা
(গ) পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযান
(ঘ) সার্বজনীন প্রাথমিক শিক্ষা
উত্তৰঃ (ক) জিলা প্রাথমিক শিক্ষা আঁচনি (DPEP): প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ সকলোবোৰ আঁচনি আৰু কাৰ্যসূচীসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে জিলাসমূহক মূল কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ১৯৯৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰা শিক্ষা কাৰ্যসূচীকে জিলা প্রাথমিক শিক্ষা আঁচনি বুলি কোৱা হয়।
জিলা প্রাথমিক শিক্ষা আঁচনিৰ উল্লেখনীয় বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল:
১। ই সাৰ্বজনীন প্রাথমিক শিক্ষাৰ সকলোবোৰ আঁচনি আৰু ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ কেন্দ্ৰীয় বিন্দু হিচাপে “জিলা”সমূহক গণ্য কৰে।
২। ই স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাসমূহক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।
৩। এই আঁচনিখন এখন বিকেন্দ্ৰীকৃত আঁচনি।
৪। ই সামূহিক অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।
এই আঁচনিৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল:
১। আনুষ্ঠানিক শিক্ষা বা অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাধ্যমসমূহৰ মাজেৰে সকলো শিশুক প্রাথমিক শিক্ষা লাভৰ ক্ষেত্ৰলৈ প্ৰৱেশৰ ব্যৱস্থা কৰা।
২। জিলাসমূহৰ প্রাথমিক বিদ্যালয়সমূহত শিশুসকলৰ নামভৰ্তিৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰা।
৩। সামগ্ৰিকভাৱে প্রাথমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাজতে শিক্ষা সামৰা শিক্ষাৰ্থীৰ হাৰ ১০ শতাংশলৈ হ্ৰাস কৰা।
৪। প্রাথমিক শিক্ষা লাভ কৰা লোকৰ হাৰ ২৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
৫। সামাজিক গোটত থকা সকলো ধৰণৰ বৈষম্য তথা লিংগভিত্তিক পাৰ্থক্যৰ হাৰ ৫ শতাংশলৈ হ্ৰাস কৰা।
৬। প্রাথমিক পৰ্যায়ত হোৱা শৈক্ষিক অপচয় বন্ধ কৰা।
(খ) অধিকাৰ হিচাপে শিক্ষা (Education as a Right): এখন গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰৰ বিকাশৰ বাবে শিক্ষাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এখন গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ সফলতাৰে পৰিচালিত হ’বলৈ সুস্থ জনমতৰ প্ৰয়োজন হয়, আৰু এই শক্তিশালী জনমত কেৱল এজন সাক্ষৰ আৰু শিক্ষিত নাগৰিকেহে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। সেয়েহে, দেশৰ নাগৰিকসকলক শিক্ষিত কৰাৰ লক্ষ্যৰে ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪৫ নং অনুচ্ছেদত “ৰাষ্ট্ৰই সংবিধান গৃহীত হোৱাৰ ১০ বছৰৰ ভিতৰত দেশৰ ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুক বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক প্রাথমিক শিক্ষা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব” বুলি উল্লেখ কৰি শিক্ষাক নাগৰিকসকলৰ এটা মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে নিশ্চিত কৰিছে। শিশুসকলক শিক্ষাদান কৰাটো এখন গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু পালনীয় কৰ্তব্য। এই লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ ভাৰত চৰকাৰে ২০০১ চনত “সৰ্বশিক্ষা অভিযান” নামৰ এখন আঁচনি আৰম্ভ কৰে। এই আঁচনিখনৰ ভিতৰতে “অধিকাৰ হিচাপে শিক্ষা”ৰ ধাৰণাটো লুকাই আছে।
(গ) পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযান (Total Literacy Mission): তৃণমূল পৰ্যায়ত সকলো শ্ৰেণীৰ লোক আৰু উপলব্ধ সম্পদসমূহক জড়িত কৰি এক গণ আন্দোলনৰ মাধ্যমেৰে দেশৰ পৰা নিৰক্ষৰতা সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰ কৰি ১০০ শতাংশ সাক্ষৰতাৰ হাৰ অৰ্জন কৰাৰ লক্ষ্যৰে ১৯৮৯ চনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰা কাৰ্যসূচীকে পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযান বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল ইয়াৰ গণ আন্দোলনমুখী ধাৰণা বা দিশ। পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযান প্রাথমিক শিক্ষা সাৰ্বজনীনকৰণৰ প্ৰচেষ্টাৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান আছিল।
পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযানৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল:
১। বুনিয়াদী শিক্ষা বা প্রাথমিক শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে এক জনজাগৰণ বা সজাগতা সৃষ্টি কৰাটো ইয়াৰ লক্ষ্য।
২। ই সকলো সম্প্ৰদায়ৰ সকলো শ্ৰেণীকে জড়িত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ইয়াৰ এক গণ আন্দোলনমূলক দিশ আছে।
৩। অংশগ্ৰহণকাৰীৰ সুবিধা অনুসৰি ইয়াৰ শিক্ষাদানৰ সময় আৰু স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
৪। ই এক নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ কাৰ্যসূচী। ইয়াৰ সময়সীমা সাধাৰণতে ৬-৭ মাহ হয়।
৫। ই সময়ে সময়ে কলা, সংগীত, নাটক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
৬। ইয়াত অধিক সংখ্যক স্বেচ্ছাসেৱী নিয়োগ কৰা হয়।
৭। কাৰ্যসূচীসমূহ চোৱাচিতা কৰিবলৈ গাওঁ, উন্নয়নখণ্ড আৰু জিলা পৰ্যায়ত বিভিন্ন শিক্ষা সমিতি গঠন কৰা হয়।
৮। প্ৰতি ১০ জন নিৰক্ষৰ লোকৰ বাবে এজন স্বেচ্ছাসেৱী নিয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
৯। স্বেচ্ছাসেৱীসকলক কৰ্তব্যভাৰ অৰ্পণ কৰাৰ আগতে তেওঁলোকক উপযুক্ত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হয়।
(ঘ) সাৰ্বজনীন প্রাথমিক শিক্ষা (Universal Elementary Education): জাতি, ধৰ্ম, সম্প্ৰদায়, বংশ-কুল, লিংগ আদিৰ কোনো ভেদাভেদ নোহোৱাকৈ সকলো ব্যক্তিক, বিশেষকৈ ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো ল’ৰা-ছোৱালীকে প্রাথমিক শিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰি তোলাৰ প্ৰক্ৰিয়াক প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণ প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়। ই হৈছে এখন দেশৰ সকলো লোকক শিক্ষিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। এই প্ৰক্ৰিয়াই (ক) সাৰ্বজনীন যোগান (Universal Provision), (খ) সাৰ্বজনীন নামভৰ্তি বা অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Universal Enrolment), আৰু (গ) সাৰ্বজনীন সংৰক্ষণ (Universal Retention) আদিৰ দৰে পদক্ষেপসমূহ সামৰি লয়। প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণ অবিহনে গণতন্ত্ৰ মসৃণভাৱে পৰিচালিত হ’ব নোৱাৰে। সেয়েহে, আমাৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে এই জাতীয় লক্ষ্যটো কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে সংবিধানত কেইবাটাও অনুচ্ছেদ সন্নিৱিষ্ট কৰিছে। সংবিধানৰ ১৫, ২৮, ৪৫ আৰু ২৮২ নং অনুচ্ছেদত প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ বিষয়ে বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে।
আমাৰ দেশত শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ অতি প্ৰয়োজন আছে। ইয়াৰ কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১। নিৰক্ষৰতা হৈছে আমাৰ দেশৰ নিম্নমানৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বি8কাশৰ অন্যতম প্ৰধান কাৰণ।
২। কেৱল সাক্ষৰতাইহে আমাৰ দেশত প্ৰচলিত কু-প্ৰথা আৰু অন্ধবিশ্বাসসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰ কৰিব পাৰিব।
৩। নিৰক্ষৰতাই সমাজত সামাজিক বৈষম্যতাৰ সৃষ্টি কৰে।
৪। দেশৰ আৰ্থিক সম্পদসমূহৰ সম্পূৰ্ণ উপযোগিতা লাভ কৰিব পৰা নাযায়, যেতিয়ালৈ ইয়াৰ নাগৰিকসকলক শিক্ষাৰ জৰিয়তে সবল কৰি তোলা নহয়।
৫। শিক্ষিত নাগৰিক অবিহনে গণতন্ত্ৰ সুকলমে পৰিচালিত হ’ব নোৱাৰে।
৬। নিৰক্ষৰতাই জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ ঘটাই বহুতো অন্য অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
৭। জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ আৰু বুজন শক্তিৰ অবিহনে কোনো ধৰণৰ বিকাশ সম্ভৱ হ’ব নোৱাৰে।
৮। কেৱল এজন শিক্ষিত নাগৰিকেহে সমাজৰ উন্নতিত নিজৰ অংশগ্ৰহণেৰে অৰিহণা আগবঢ়াব পাৰে।
১৯। সর্বশিক্ষা অভিযানে প্রাথমিক শিক্ষা বাধ্যতামূলক কৰাৰ ক্ষেত্রত কেনেধৰণৰ ভূমিকা গ্রহণ কৰিছে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সৰ্বশিক্ষা অভিযান (SSA) হৈছে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ২০০২ চনত আৰম্ভ কৰা এক শিক্ষা কাৰ্যসূচী, যাৰ মূল লক্ষ্য আছিল দেশৰ সকলো সম্প্ৰদায় আৰু সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীকে জড়িত কৰি ২০১০ বৰ্ষৰ ভিতৰত ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ প্ৰতিগৰাকী শিশুক প্রাথমিক শিক্ষা প্ৰদান কৰা। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণ। এই আঁচনিখন পূৰ্ণ সাক্ষৰতা অভিযান কাৰ্যসূচীৰ এক সহযোগী কাৰ্যসূচী। এই আঁচনিয়ে প্রাথমিক শিক্ষাক কেৱল বাধ্যতামূলক কৰাতেই সীমাবদ্ধ নাথাকি ইয়াক সাৰ্বজনীন কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
সৰ্বশিক্ষা অভিযানৰ দুটা মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে:
(ক) ২০১০ বৰ্ষৰ ভিতৰত সকলো শিশুক বিদ্যালয়, শিক্ষা নিশ্চিত কেন্দ্ৰ, বিকল্প বিদ্যালয়, পুনৰাবৃত্তি শিবিৰ আদিত সামৰি লোৱা।
(খ) ২০০৭ বৰ্ষৰ ভিতৰত সকলো শিশুৱে বিদ্যালয়ত পাঁচ বছৰীয়া প্রাথমিক শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰা।
সৰ্বশিক্ষা অভিযান আঁচনিয়ে শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পৰিচালনাৰ ক্ষমতা জনসাধাৰণৰ হাতলৈ আনে। ই হৈছে এক সামূহিক শিক্ষা কাৰ্যসূচী। চৰকাৰৰ সহযোগত সামূহিক গোটসমূহে এই কাৰ্যসূচীৰ পৰিকল্পনা যুগুত কৰে আৰু ইয়াক ৰূপায়ণ কৰে। সৰ্বশিক্ষা অভিযান হৈছে সামূহিক স্বত্বাধিকাৰৰ জৰিয়তে প্রাথমিক শিক্ষাক সাৰ্বজনীন কৰা আৰু প্রাথমিক শিক্ষাৰ পৰিচালনা কৰাৰ এক প্ৰচেষ্টা। ই হৈছে এটা অঞ্চলৰ সকলো লোকক শিক্ষাদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াত সম্প্ৰদায়সমূহক অংশগ্ৰহণ কৰোৱাবলৈ কৰা এক প্ৰয়াস। সৰ্বশিক্ষা অভিযান হৈছে প্রাথমিক শিক্ষাৰ মাধ্যমেৰে সামাজিক ন্যায়ৰ উত্তৰণৰ এক সুযোগ। সেয়েহে, প্রাথমিক শিক্ষা পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত পঞ্চায়তীৰাজ অনুষ্ঠানসমূহ, বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতি, গ্ৰাম্য শিক্ষা সমিতি, চহৰ-বস্তি অঞ্চল পৰ্যায়ৰ শিক্ষা সমিতি, শিক্ষক-অভিভাৱক সংস্থা, শিক্ষক-মাতৃ সংস্থা, জনজাতীয় স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ আৰু অন্যান্য তৃণমূল পৰ্যায়ৰ গোটসমূহক জড়িত কৰি লোৱা হয়। ই প্রাথমিক শিক্ষাক চৰকাৰ, বেচৰকাৰী সংস্থা আৰু সাধাৰণ লোকৰ কৰ্তব্য হিচাপে তুলি ধৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰে। কেৰালাৰ সাক্ষৰতা অভিযানৰ আৰ্হিয়ে এই কথা প্ৰমাণ কৰিছে যে যদিহে জনসাধাৰণ উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে, তেন্তে দেশৰ প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিক শিক্ষিত কৰি তোলাটো অতি সহজ। এই কাৰ্যসূচী হৈছে বৰ্তমান সময়ত দেশত প্রাথমিক শিক্ষাক সাৰ্বজনীন কৰাৰ বাবে উপলব্ধ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ উপায়।
পৰিসংখ্যাই এইটো দেখুৱাইছে যে য’তেই সৰ্বশিক্ষা অভিযান আঁচনি গুৰুত্ব সহকাৰে লোৱা হৈছে, তাতেই প্রাথমিক শিক্ষাৰ বিকাশ যথেষ্ট ক্ষিপ্ৰ হৈছে। সেয়েহে সৰ্বশিক্ষা অভিযানক উৎসাহিত আৰু সমৰ্থন কৰা উচিত, কিয়নো বৰ্তমান আমাৰ দেশত প্রাথমিক শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ আঁচনি কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ উপলব্ধ উপায়সমূহৰ ভিতৰত সৰ্বশিক্ষা অভিযান হৈছে এক শ্ৰেষ্ঠ পন্থা।
এঘাৰোত শ্ৰেণী শিক্ষা অধ্যায় ৭ – সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
Get Free NCERT PDFs
If you want to download free PDFs of any chapter, click the link below and join our WhatsApp group:
