অষ্টম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান অধ্যায় ১২ – ঘর্ষণ – সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ | শংকৰদেৱ শিশু বিদ্যা নিকেতন (Sankardev Sishu Vidya Niketan)
অষ্টম শ্ৰেণী বিজ্ঞান অধ্যায় ১২ – ঘর্ষণ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সমাধান (Sankardev Sishu Vidya Niketan – SVN)
অষ্টম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যক্ৰমৰ দ্বাদশ অধ্যায় ‘ঘর্ষণ’ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ এটি পাঠ। শংকৰদেৱ শিশু বিদ্যা নিকেতনৰ (SVN) নতুন পাঠ্যক্ৰম আৰু শেহতীয়া নিৰ্দেশনাৰ আধাৰত এই অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Class 8 Science Chapter 12 Textual Question Answer) প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এই বিশেষ সংকলনটিত পাঠভিত্তিক অতি চমু প্ৰশ্ন (VSA), চমু প্ৰশ্ন (Short Questions), দীঘলীয়া প্ৰশ্ন (Long Answers), অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু MCQ (বহু-বিকল্পী প্ৰশ্ন) সমূহৰ পুংখানুপুংখ সমাধান অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। অস্পীন একেডেমী (Ospin Academy) ত এই সমাধানসমূহ সহজ, নিৰ্ভুল আৰু সম্পূৰ্ণ পৰীক্ষামুখীভাৱে উপলব্ধ কৰোৱা হৈছে।
‘ঘর্ষণ’ নামৰ এই পাঠটিত ঘর্ষণ বলৰ কাৰণ, ঘর্ষণৰ প্ৰকাৰ (যেনে- স্থৈতিক, পিছল আৰু ঘূৰ্ণন ঘর্ষণ), দৈনন্দিন জীৱনত ঘর্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইয়াৰ অপকাৰিতা, ঘর্ষণ বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস কৰাৰ উপায়, লগতে তৰলৰ ঘর্ষণৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে এই পাঠৰ মূল বৈজ্ঞানিক ধাৰণাসমূহ বুজি পোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। আমাৰ এই পাঠ্যভিত্তিক সমাধানত (Textual Solutions) কেৱল পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নসমূহেই নহয়, বৰঞ্চ পৰীক্ষাত আহিব পৰা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰসমূহো সামৰি লোৱা হৈছে যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে সুন্দৰভাৱে প্ৰস্তুতি চলাব পাৰে।
এই পাঠ্যভিত্তিক সমাধানৰ পৰা আপুনি কি কি শিকিব আৰু পাব:
- ঘর্ষণ বল আৰু ইয়াক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ বিস্তাৰিত পৰিচয় আৰু বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ।
- ১ নম্বৰৰ অতি চমু (VSA objective type) আৰু ২-৩ নম্বৰৰ চমু প্ৰশ্নৰ পৰীক্ষাত লিখিব পৰা নিৰ্দোষ উত্তৰ।
- ঘর্ষণ কিয় আৱশ্যকীয় অথচ ক্ষতিকাৰক, পিচ্ছলকাৰী পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ আদিৰ দৰে ৪-৫ নম্বৰৰ দীঘলীয়া প্ৰশ্নৰ সহজ তথা মান্য সমাধান।
- নতুন পাঠ্যক্ৰমৰ আৰ্হি অনুসৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নসমূহৰ লগতে শেহতীয়া আৰ্হিৰ MCQ প্ৰশ্ন আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নৰ সমাধান।
অস্পীন একেডেমীৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহৰ বিশেষ সুবিধা:
- শেহতীয়া নতুন পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা সম্পূৰ্ণ পাঠ্যভিত্তিক সমাধান।
- ১০০% নিৰ্ভুল আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে মুখস্থ কৰিবলৈ সহজ হোৱাকৈ সৰল অসমীয়া ভাষাত লিখা উন্নত মানৰ নোটছ (Class 8 Science Notes)।
- পৰীক্ষাৰ পূৰ্বে দ্ৰুত ৰিভিজনৰ (Quick Revision) বাবে বিশেষভাৱে যুগুতোৱা সহজ-সৰল উত্তৰ।
- পাঠৰ পৰা পৰীক্ষাত আহিব পৰা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ বিশেষ সংকলন।
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ শৈক্ষিক উত্তৰণৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি অস্পীন একেডেমীয়ে এই বিশেষ পাঠ্যভিত্তিক সমাধান আগবঢ়াইছে। আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি এতিয়াই আৰম্ভ কৰক আৰু বিজ্ঞান বিষয়ত সৰ্বোচ্চ নম্বৰ লাভ কৰাৰ দিশত আগবাঢ়ক।
Class 8 Science (বিজ্ঞান) Textbook Solutions & MCQs | Sankardev Sishu Vidya Niketan (SVN) New Syllabus
New Updated Version!
According to Latest Sankardev Sishu Vidya Niketan (SVN) New Syllabus & Updated Book
Get comprehensive preparation for Class 8 Science (বিজ্ঞান) with this complete Textual Solution & MCQs package.
Includes Chapter-wise textbook solutions, additional Q&A, and MCQs precisely structured as per the latest SVN syllabus and new book.
Perfect for building a strong foundation and mastering your school assessments! Download as an easy-to-use ZIP file.
শংকৰদেৱ বিদ্যা নিকেতন, অষ্টম শ্ৰেণী: বিজ্ঞান
ঘর্ষণ
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১ । ঘৰ্ষণ বলৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ এখন পৃষ্ঠ বা তলৰ ওপৰেৰে যেতিয়া কোনো এটা বস্তুৱে গতি কৰে, তেতিয়া সেই তলখনে বস্তুটোৰ গতিৰ ঠিক বিপৰীত দিশত এটা বাধাদায়ক বল প্ৰয়োগ কৰে। এই বিশেষ বলটোকেই ঘৰ্ষণ বল (Frictional force) বুলি কোৱা হয়।
২ । ঘর্ষণ বলে কি কি কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণ বল প্ৰধানকৈ তলত উল্লেখ কৰা কাৰকসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
(ক) পৰস্পৰ স্পৰ্শ কৰি থকা পৃষ্ঠ দুখনৰ প্ৰকৃতি অৰ্থাৎ সিহঁতৰ অৱস্থাৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ নিৰ্ভৰশীল।
(খ) পৃষ্ঠ দুখন কিমান মিহি বা খহটা (মসৃণতাৰ মাত্ৰা), তাৰ ওপৰতো ঘৰ্ষণ নিৰ্ভৰ কৰে।
(গ) স্পৰ্শ কৰি থকা পৃষ্ঠ দুখন কিমান জোৰেৰে ইখনে সিখনক হেঁচি ধৰি আছে, তাৰ মাত্ৰাৰ ওপৰতো ঘৰ্ষণৰ মান নিৰ্ভৰশীল।
৩ । মজিয়াৰ ওপৰেৰে বগৰাই দিয়া মাৰ্বল এটা কিছুদূৰ গৈ ৰৈ যায় কিয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মজিয়াত বগৰাই দিয়া মাৰ্বল এটা অলপ দূৰ যোৱাৰ পিছত আপোনা-আপুনি ৰৈ যোৱাৰ কাৰণ হ’ল ঘৰ্ষণ বল। মাৰ্বলটো আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত মজিয়াখনে মাৰ্বলটোৰ গতিৰ বিপৰীত দিশত এক বাধাদায়ক বল প্ৰয়োগ কৰে। এই ঘৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱতেই মাৰ্বলটোৰ গতিবেগ ক্ৰমান্বয়ে কমি আহে আৰু শেষত ই ৰৈ যায়।
৪ । পিছল ঘৰ্ষণ আৰু ঘূর্ণি ঘৰ্ষণৰ পাৰ্থক্য কি? কোনবিধ ঘৰ্ষণৰ মান বেছি?
উত্তৰঃ যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে পিছলি যাবলৈ ধৰে, তেতিয়া যি ঘৰ্ষণৰ সৃষ্টি হয় তাক পিছল ঘৰ্ষণ (Sliding friction) বোলে।
আনহাতে, যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে বাগৰি বাগৰি বা ঘূৰি ঘূৰি যায়, তেতিয়া ক্ৰিয়া কৰা ঘৰ্ষণক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ (Rolling friction) বোলে। পিছল ঘৰ্ষণক সহজে ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি (যেনে: চকৰি লগাই), কিন্তু ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণক পিছল ঘৰ্ষণলৈ নিব নোৱাৰি।
পিছল ঘৰ্ষণৰ মান ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণৰ মানতকৈ সদায় বেছি হয়।
৫ । দৈনন্দিন জীৱনত ঘৰ্ষণে কৰা তিনিটা সুবিধাৰ কথা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ঘৰ্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা অসীম। ইয়াৰ প্ৰধান তিনিটা সুবিধা হ’ল-
(ক) ঘৰ্ষণ বলৰ বাবেই আমি মাটিত বা ৰাস্তাত স্বাভাৱিকভাৱে খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ। যদি ভৰিৰ তলি আৰু মাটিৰ মাজত ঘৰ্ষণ নাথাকিলহেঁতেন, তেন্তে আমি পিছলি পৰিলোঁহেঁতেন আৰু খোজ কঢ়াটো অসম্ভৱ হৈ পৰিলহেঁতেন।
(খ) ঘৰ্ষণ নথকা হ’লে ৰছী বা সূতাৰে গাঁঠি মৰাটো সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন। হাতৰ আঙুলি আৰু সূতাৰ মাজৰ ঘৰ্ষণৰ ফলতহে গাঁঠিবোৰ লাগি থাকে।
(গ) হাতৰ আঙুলিৰে মুঠি মাৰি ভাত খাবলৈ বা চামুচ ধৰিবলৈকো ঘৰ্ষণৰ প্ৰয়োজন। ঘৰ্ষণ নাথাকিলে ভাতখিনি আঙুলিৰ ফাঁকেৰে পিছলি ওলাই গ’লহেঁতেন।
৬ । ঘৰ্ষণৰ ফলত হোৱা দুটা অপকাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণৰ ফলত হোৱা দুটা প্ৰধান অপকাৰ বা অসুবিধা হৈছে:
(ক) যান-বাহন চলি থকা অৱস্থাত ৰাস্তাই চকাৰ ওপৰত যি ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে, তাক অতিক্ৰম কৰিবলৈ ইঞ্জিনৰ বহু শক্তি খৰচ হয়। ইয়াৰ ফলত ইন্ধন বা শক্তিৰ অপচয় ঘটে।
(খ) কল-কাৰখানাৰ যন্ত্ৰ-পাতি বা যান-বাহনৰ যিবোৰ অংশ অনবৰতে ইটোৱে সিটোৰ লগত ঘঁহনি খাই থাকে, ঘৰ্ষণৰ ফলত সেই অংশবোৰ সোনকালেই ক্ষয় গৈ নষ্ট হৈ পৰে।
৭ । ব্ৰেকৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ ঘৰ্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰঃ চাইকেল, মটৰগাড়ী আদিৰ ব্ৰেক ছিষ্টেমটো ঘৰ্ষণৰ নীতিৰ ওপৰতেই আধাৰিত। ইয়াত ব্ৰেক পেড ব্যৱহাৰ কৰি ঘৰ্ষণৰ মাত্ৰা কৃত্ৰিমভাৱে বৃদ্ধি কৰা হয়। যেতিয়া আমি চলি থকা চাইকেল এখন ৰখাবলৈ ব্ৰেক লিভাৰত হেঁচা দিওঁ, তেতিয়া ব্ৰেক পেড দুখনে গৈ চকাৰ ৰিমত টানকৈ হেঁচি ধৰে। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ ঘৰ্ষণ বলে চকাৰ গতিত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে আৰু চকাটো ঘূৰিবলৈ বন্ধ কৰে।
৮ । যানবাহনৰ চকা ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰা কি কি সুবিধা পোৱা যায়।
উত্তৰঃ যান-বাহনত চকা ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰধান সুবিধাটো হ’ল ঘৰ্ষণৰ সৃষ্টি কৰা। চকা আৰু ৰাস্তাৰ মাজত হোৱা ঘৰ্ষণ বলৰ বাবেই যান-বাহনবোৰ সুকলমে ৰাস্তাত চলিবলৈ সক্ষম হয়। যদি চকা নাথাকিলহেঁতেন বা চকা আৰু ৰাস্তাৰ মাজত ঘৰ্ষণ নাথাকিলহেঁতেন, তেন্তে কোনো গাড়ী-মটৰেই আগবাঢ়িব নোৱাৰিলেহেঁতেন বা নিৰাপদে ৰখাব পৰা নগ’লহেঁতেন।
৯ । মজিয়াত তেল পৰিলে তাৰ ওপৰেদি কিয় খোজ কাঢ়িব নোৱাৰি?
উত্তৰঃ মজিয়াত তেল পৰিলে মজিয়াখন অত্যন্ত মিহি বা পিছল হৈ পৰে, যাৰ ফলত আমাৰ ভৰিৰ তলি আৰু মজিয়াৰ মাজত ঘৰ্ষণ বল একেবাৰে কমি যায়। প্ৰয়োজনীয় ঘৰ্ষণ নথকাৰ বাবেই তেল পৰা মজিয়াত আমি খোপনি পুতিব নোৱাৰোঁ আৰু খোজ কাঢ়িবলৈ গ’লে পিছলি পৰোঁ।
১০ । লুব্রিকেটিং বা পিছলকাৰী তেলৰ কাম কি?
উত্তৰঃ যন্ত্ৰ-পাতিৰ ঘূৰ্ণীয়মান অংশবোৰৰ মাজত ঘৰ্ষণৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰাই হ’ল লুব্ৰিকেটিং বা পিছলকাৰী তেলৰ প্ৰধান কাম। ঘৰ্ষণ কমাৰ ফলত যন্ত্ৰাংশসমূহৰ ক্ষয়-ক্ষতি ৰোধ হয় আৰু যন্ত্ৰটোৰ কাম কৰাৰ ক্ষমতা বা কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি পায়।
১১। খালী ঠাই পূৰ কৰাঃ
(ক) পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ ______ ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে।
উত্তৰঃ পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিত ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে।
(খ) ঘৰ্ষণে ______ উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণে তাপ উৎপন্ন কৰে।
(গ) কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ ______।
উত্তৰঃ কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ কমে।
(ঘ) স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণৰ মান ______।
উত্তৰঃ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণৰ মান কম।
১২। তলৰ বিভিন্ন ঘৰ্ষণৰ মানবোৰ অধঃক্ৰমত সজাবলৈ কোৱা হ’ল। কোনটো শুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা।
(ক) ঘূর্ণি, স্থিতি, পিছল
(খ) ঘূর্ণি, পিছল, স্থিতি
(গ) স্থিতি, পিছল, ঘূর্ণি
(ঘ) পিছল, স্থিতি, ঘূর্ণি
উত্তৰঃ (গ) স্থিতি, পিছল, ঘূর্ণি। (আটাইতকৈ বেছি স্থিতি ঘৰ্ষণ, তাৰ পিছত পিছল ঘৰ্ষণ আৰু আটাইতকৈ কম ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ)।
১৩। ব্যাখ্যা কৰা-
(ক) বঠা মাৰিলে কিয় নাও চলে?
উত্তৰঃ নাৱৰীয়াই বঠাৰে পানীখিনিক যি দিশত হেঁচা মাৰি পিছলৈ ঠেলি দিয়ে (ক্ৰিয়া), পানীখিনিয়েও প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে বঠা আৰু নাওখনক তাৰ বিপৰীত দিশত অৰ্থাৎ আগলৈ সমানে হেঁচা দিয়ে। নিউটনৰ তৃতীয় সূত্ৰ অনুসৰি ঘটা এই ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া বলৰ বাবেই পানীত নাও চলোৱাটো সম্ভৱ হয়।
(খ) আমি খোজ কঢ়া কিয় সম্ভৱ হয়?
উত্তৰঃ খোজ কাঢ়োঁতে আমি আমাৰ ভৰিৰে পৃথিৱীৰ বুকুত বা মাটিত পিছলৈ হেঁচা প্ৰয়োগ কৰোঁ। এইটোক ক্ৰিয়া বোলা হয়। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে পৃথিৱীয়েও আমাক সমান শক্তিৰে আগৰ ফালে ঠেলি দিয়ে। এই ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলতেই আমি আগুৱাই যাব পাৰোঁ বা খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ।
(গ) ৰকেট মহাকাশলৈ নিক্ষেপ কৰা কিয় সম্ভব হয়? জেটবিমান কিয় চলাব পাৰে?
উত্তৰঃ ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সূত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই ৰকেট মহাকাশলৈ নিক্ষেপ কৰা হয়। ৰকেটৰ ভিতৰত থকা ইন্ধন জ্বলি উৎপন্ন হোৱা গেছখিনি ইঞ্জিনেৰে অতি তীব্ৰ বেগেৰে তলৰ ফালে ওলাই আহে (ক্ৰিয়া)। এই ওলাই অহা গেছখিনিয়ে প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে ৰকেটটোক তীব্ৰ বেগেৰে ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে। মহাকাশৰ বায়ুহীন অৱস্থাত কোনো বায়ুৰ বাধা নথকাৰ বাবে ই অতি সহজে গতি কৰিব পাৰে।
ঠিক একেদৰে জেট বিমানৰ ইঞ্জিনেও প্ৰচণ্ড বেগেৰে গেছ পিছফালে উলিয়াই দিয়ে (ক্ৰিয়া) আৰু সেই গেছৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বলতেই বিমানখনে আগলৈ তীব্ৰ বেগত উৰিব পাৰে।
১৪। (ক) দুর্ঘটনাবশতঃ মাৰ্বলৰ মজিয়াত তুমি এবাল্টি চাবোন পানী পেলালা। ইয়াৰ বাবে মজিয়াখনত খোজ কঢ়াটো সহজ হ’বনে কঠিন হ’ব? কাৰণ দর্শোৱা।
উত্তৰঃ এনে অৱস্থাত মজিয়াখনত খোজ কঢ়াটো নিশ্চিতভাৱে কঠিন হৈ পৰিব। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল— সকলো পৃষ্ঠতে ঘৰ্ষণ বলৰ মাত্ৰা একে নাথাকে। পৃষ্ঠৰ অসমতা বা খহটা গুণৰ ওপৰতহে ঘৰ্ষণ নিৰ্ভৰ কৰে। মাৰ্বলৰ মজিয়াত চাবোন পানী পৰিলে ইয়াৰ অসমতা একেবাৰে কমি গৈ ই অতিমাত্ৰা পিছল হৈ পৰে। এনে মজিয়াত খোজ কাঢ়িবলৈ গ’লে আমাৰ ভৰিৰ তলিৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰে মজিয়াৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰৰ সৈতে লাগি ধৰিবলৈ বা খোপনি পুতিবলৈ পৰ্যাপ্ত ঘৰ্ষণ নাপায়। প্ৰয়োজনীয় ঘৰ্ষণ বলৰ অভাৱতে চাবোন পানী পৰা মজিয়াত খোজ কঢ়াটো অতি কষ্টকৰ আৰু বিপদজনক হৈ পৰে।
(খ) স্থিতি ঘর্ষণতকৈ পিছল ঘর্ষণ কিয় কম? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এটা বস্তু ৰৈ থকা অৱস্থাৰ পৰা ঠিক গতি কৰিবলৈ লওঁতে প্ৰয়োজন হোৱা বাধা অতিক্ৰমকাৰী বলটোৱেই হৈছে স্থিতি ঘৰ্ষণ। আনহাতে, এটা বস্তু ইতিমধ্যে গতি কৰি থকা অৱস্থাত তাক একে দ্ৰুতিত ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা বলটোৱেই হ’ল পিছল ঘৰ্ষণ।
যেতিয়া এটা গধুৰ বস্তু ৰৈ থকা অৱস্থাৰ পৰা গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া তাৰ পৃষ্ঠৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰ মজিয়াৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰৰ লগত খাপ খাই ধৰিবলৈ বেছি সময় নাপায়। ইয়াৰ ফলত খাপ খোৱাৰ মাত্ৰা কিছু পৰিমাণে কমি যায়। সেয়েহে, এটা ৰৈ থকা বস্তুক নতুনকৈ গতি দিয়াতকৈ (স্থিতি ঘৰ্ষণ), ইতিমধ্যে গতি কৰি থকা বস্তু এটাৰ গতি বৰ্তাই ৰখাটো (পিছল ঘৰ্ষণ) তুলনামূলকভাৱে সহজ। সেইবাবেই স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণৰ মান কম হয়।
(গ) তৰলত গতি কৰা বস্তুসমূহৰ কিয় বিশেষ আকৃতি থাকে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পানী বা বায়ুৰ দৰে তৰল বা গেছীয় পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰিবলগীয়া বস্তুবোৰে এই মাধ্যমবোৰে প্ৰদান কৰা ঘৰ্ষণ বা বাধাক অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া হয়। এই বাধা অতিক্ৰম কৰিবলৈ বস্তুবোৰক এটা বিশেষ আকৃতি দিয়া হয়, যাক ‘ধাঁৰা-ৰৈখিক আকৃতি’ (Streamlined shape) বুলি কোৱা হয়। চৰাই আৰু মাছবোৰে অনবৰতে বায়ু আৰু পানীৰ মাজেৰে গতি কৰে বাবে, বিৱৰ্তনৰ মাজেৰে প্ৰকৃতিয়ে সিহঁতৰ শৰীৰক এনে এক আকৃতি প্ৰদান কৰিছে যাতে সিহঁতে ঘৰ্ষণৰ ফলত হোৱা শক্তিৰ অপচয় কমাব পাৰে। ঠিক একে আদৰ্শতেই বৈজ্ঞানিকসকলে উৰাজাহাজ বা চাবমেৰিনৰ নিৰ্মাণ কৰোঁতে চৰাই আৰু মাছৰ আকৃতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি এইবোৰক বিশেষ আকৃতি প্ৰদান কৰে।
(ঘ) হঠাৎ ঘর্ষণ অদৃশ্য হ’ল বুলি কল্পনা কৰা। জীৱন শৈলীত কি পৰিবৰ্তন ঘটিব। এনে পাঁচটা অবস্থা লিখা।
উত্তৰঃ যদি হঠাৎ পৃথিৱীৰ পৰা ঘৰ্ষণ বল একেবাৰে নোহোৱা হৈ যায়, তেন্তে আমাৰ জীৱনত বহুতো আশ্চৰ্যজনক পৰিৱৰ্তন ঘটিব। তাৰে পাঁচটা পৰিস্থিতি হ’ল–
(১) খোজ কঢ়াটো একেবাৰে অসম্ভৱ হৈ পৰিব; আমি থিয় হ’বলৈ চেষ্টা কৰিলেই পিছলি পৰিম।
(২) যান-বাহনবোৰ চলোৱা বা ৰখোৱা অসম্ভৱ হ’ব। চলি থকা গাড়ী এখন ব্ৰেক মাৰিও ৰখাব পৰা নাযাব।
(৩) কাগজত কলম বা পেঞ্চিলেৰে একো লিখিব পৰা নাযাব, কাৰণ চিয়াঁহী বা সীহ কাগজত লাগি নধৰিব।
(৪) ৰছী বা সূতাৰে কোনো বস্তু বান্ধিব পৰা নাযাব। সকলো গাঁঠি ঘৰ্ষণৰ অভাৱত নিজে নিজে খোল খাই যাব।
(৫) আঙুলিৰে ধৰি কোনো বস্তু, আনকি ভাতৰ মুঠি বা চামুচো দাঙিব নোৱাৰিম। বস্তু ধৰিব খুজিলেই আঙুলিৰ ফাঁকেৰে পিছলি পৰিব।
(ঙ) তোমাৰ পছন্দৰ খেলবিধত ঘর্ষণে কি ভূমিকা পালন কৰে? য’ত ঘর্ষণে সহায় কৰিছে নহয় বাধা দিছে।
উত্তৰঃ মোৰ প্ৰিয় খেল জিমন্যাষ্টিকছত ঘৰ্ষণৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। জিমনাষ্টসকলে বিভিন্ন সঁজুলিত ওলমি বা খোপনি পাতি খেল দেখুৱাব লাগে। হাত পিছলি নপৰিবলৈ আৰু ভালকৈ ধৰি ৰাখিবলৈ তেওঁলোকে হাতৰ তলুৱাত চক-পাউডাৰ বা মেগনেছিয়াম কাৰ্বনেটৰ দৰে খহটা গুড়ি সানি লয়। ইয়াৰ ফলত হাত আৰু সঁজুলিৰ মাজত ঘৰ্ষণৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়। গতিকে, এই খেলবিধত ঘৰ্ষণে বাধাতকৈ খেলুৱৈসকলক সুৰক্ষিতভাৱে খেলিবলৈ সহায়হে কৰে।
(চ) খেলুৱৈসকলে গজাল থকা জোতা কিয় ব্যৱহাৰ কৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ফুটবল বা ক্ৰিকেটৰ দৰে খেলৰ খেলুৱৈসকলে তলিত গজাল বা স্পাইক (Spikes) থকা বিশেষ ধৰণৰ জোতা পিন্ধে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল, এই গজালবোৰে খেলপথাৰৰ মাটিত ভালদৰে খোপনি পুতিব পাৰে। দৌৰি থাকোঁতে, জপিয়াওঁতে বা হঠাতে দিশ সলনি কৰোঁতে খেলুৱৈজনে যাতে পিছলি পৰি আঘাতপ্ৰাপ্ত নহয়, তাৰ বাবে এই গজালবোৰে মাটি আৰু জোতাৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰে। এই বৃদ্ধি পোৱা ঘৰ্ষণে খেলুৱৈজনক খেলপথাৰত নিৰাপদ আৰু সুস্থিৰভাৱে খেলিবলৈ সহায় কৰে।
(ছ) স্থিতিশীল বস্তু এটাতকৈ গতি কৰি থকা বস্তু এটাৰ গতি বৰ্তাই ৰাখিবলৈ সহজ কিয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যেতিয়া বস্তু এটা ৰৈ থাকে বা স্থিতিশীল অৱস্থাত থাকে, তেতিয়া তাক লৰচৰ কৰাবলৈ আমি স্থিতি ঘৰ্ষণক অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া হয়। আনহাতে, বস্তুটোৱে যেতিয়া ইতিমধ্যে গতি কৰিবলৈ লয়, তেতিয়া পিচল ঘৰ্ষণে ক্ৰিয়া কৰে। বস্তুটোৱে গতি কৰি থকা অৱস্থাত তাৰ পৃষ্ঠৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰে তলৰ পৃষ্ঠৰ স্পৰ্শ বিন্দুবোৰৰ লগত আন্তঃবন্ধন (Interlocking) গঢ়ি তুলিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় নাপায়। ইয়াৰ ফলত স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিচল ঘৰ্ষণৰ মাত্ৰা সদায় কম হয়। সেইবাবেই ৰৈ থকা বস্তুক গতি দিয়াতকৈ গতি কৰি থকা বস্তু এটাৰ গতি একেদৰে বৰ্তাই ৰখাটো আপেক্ষিকভাৱে সহজ।
