SEBA Class 10 Assamese Chapter 16 – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা Solutions & Notes | অসমীয়া সাহিত্য চয়নিকা
SEBA Class 10 অসমীয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ সমাধান বিচাৰিছেনে? Ospin Academy-ত আমি প্ৰদান কৰোঁ SEBA/SCERT-অনুসৰণী Class 10 অসমীয়া সাহিত্য চয়নিকা Chapter 16 – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান। আমাৰ সমাধানসমূহ অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিশেষভাৱে তৈয়াৰ কৰা, স্পষ্ট ব্যাখ্যা, পৰীক্ষা-কেন্দ্ৰিক প্ৰশ্নোত্তৰ, আৰু সহজ নোটছৰ সৈতে।
📖 অধ্যায়ৰ বিষয়বস্তু:
প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা হ’ল এটি তথ্যমূলক আৰু বর্ণনামূলক সাহিত্যিক ৰচনা, সম্ভৱতঃ প্রবন্ধ বা গদ্য, যি প্রাচীন ভাৰতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে। এই পাঠত গুৰুকুল পদ্ধতি, বৈদিক শিক্ষা, আৰু প্রাচীন ভাৰতৰ দাৰ্শনিক আৰু ব্যৱহাৰিক শিক্ষাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হয়। ৰচনাটোত শিক্ষাৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক, আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হ’ব পাৰে, যি প্রাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ মূল্যবোধৰ সৈতে জড়িত। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে এই অধ্যায়ৰ জৰিয়তে অসমীয়া সাহিত্যৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক বিষয়ৰ পাঠ আৰু প্রাচীন ভাৰতৰ শিক্ষাৰ তাৎপৰ্য শিকিব। [দ্ৰষ্টব্য: নিৰ্দিষ্ট ৰচনা বা লেখক অবিহনে, আমি ধৰি লৈছোঁ যে এইটো প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ ওপৰত এটি প্ৰতিনিধিত্বমূলক প্রবন্ধ।]
📌 SEBA Assam অসমীয়া মাধ্যমৰ সমাধানত অন্তৰ্ভুক্ত:
- পাঠৰ সাৰাংশ – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ মূল বিষয় আৰু ঐতিহাসিক তাৎপৰ্যৰ সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা।
- সাহিত্যিক বিশ্লেষণ – পাঠৰ ভাষা, শৈলী, আৰু সাহিত্যিক উপাদান, যেনে তথ্যমূলক বর্ণনা, ঐতিহাসিক পৰিপ্রেক্ষিত, আৰু তুলনামূলক বিশ্লেষণ।
- পৰীক্ষা-কেন্দ্ৰিক প্ৰশ্নোত্তৰ – সংক্ষিপ্ত, মধ্যমীয়া, আৰু দীঘলীয়া প্ৰশ্নৰ উত্তৰ HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে।
- শব্দাৰ্থ আৰু ব্যাখ্যা – পাঠৰ কঠিন শব্দ আৰু বাক্যৰ অৰ্থ আৰু পৰিপ্রেক্ষিত।
- সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ অসমীয়া সাহিত্য আৰু ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰেক্ষাপটত প্ৰভা৾।
- নোটছ আৰু সংশোধন – পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে সংক্ষিপ্ত আৰু সহজ নোটছ।
📚 Ospin Academy কিয় বাছি ল’ব?
- SE Ascendant: bold; SEBA/SCERT-অনুসৰণী সমাধান SEBA Assam অসমীয়া মাধ্যমৰ পাঠ্যক্ৰমৰ বাবে।
- সহজ আৰু বিন্দুৱাওঁতা ব্যাখ্যা শিক্ষণৰ সুবিধাৰ বাবে।
- পৰীক্ষা-কেন্দ্ৰিক প্ৰশ্নোত্তৰ HSLC পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে।
- বিনামূলীয়া PDF ডাউনলোড অফলাইন পঢ়াৰ বাবে।
- সংশোধন নোটছ দ্ৰুত প্ৰস্তুতিৰ বাবে।
💡 বিনামূলীয়া PDF সমাধান ডাউনলোড কৰক: Ospin Academy-ৰ পৰা Class 10 অসমীয়া Chapter 16 – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান PDF ফৰ্মেটত লাভ কৰক। আমাৰ সমাধানসমূহ দ্ৰুত সংশোধন আৰু গভীৰ অধ্যয়নৰ বাবে আদৰ্শ, SEBA HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুতি নিশ্চিত কৰে।
Class 10 অসমীয়া সাহিত্য চয়নিকা Chapter 16 – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা Ospin Academyৰ সৈতে মাষ্টাৰ কৰক আৰু SEBA HSLC পৰীক্ষাত শ্ৰেষ্ঠ ফলাফল লাভ কৰক!
Class 10 Assamese (অসমীয়া সাহিত্য চয়নিকা) PDF Solutions 2026-27 | SEBA Assam
Limited Time Offer!
(According to Latest Syllabus 2026-27)
Get comprehensive preparation for Class 10 Assamese (অসমীয়া) with this chapter-wise Textual Solutions PDF.
Includes complete textual answers, exact explanations, solved MCQs, Grammar, and Baichitramoy Asom for every chapter according to the latest ASSEB syllabus.
Ideal for home study, accurate homework help, and quick exam revision!
SEBA Class 10 Assamese Chapter 16 – প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা FAQs
দশম শ্ৰেণী : অসমীয়া
প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা
পাঠভিত্তিক প্রশ্ন আৰু উত্তৰ
ভাৱ-বিষয়ক
১। চমুকৈ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া :
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্রখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা চাৰিগৰাকী বিখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম তলত দিয়া ধৰণৰ-
১। ভগৱান বুদ্ধৰ ব্যক্তিগত চিকিৎসক জীৱক,
২। প্ৰখ্যাত বৈয়াকৰণিক পাণিনি,
৩। অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ৰচয়িতা চাণক্য আৰু
৪। আয়ুৰ্বেদ শাস্ত্ৰৰ পণ্ডিত চৰক।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্র আহিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন কালত তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়লৈ পশ্চিমৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ লগতে পাৰস্য দেশ, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ সাম্ৰাজ্যৰ পৰা বিদ্যাৰ্থীসকল শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে আহিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত ই এখন হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় আছিল যদিও, পৰৱৰ্তী সময়ত ই এখন বৌদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে পৰিচিত হোৱাত সুদূৰ চীন দেশৰ পৰাও অলেখ ছাত্ৰ ইয়ালৈ পঢ়িবলৈ আগমন ঘটিছিল।
(গ) নাগার্জুন কোন? ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ পণ্ডিত নাগাৰ্জুন আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এগৰাকী প্ৰধান আচাৰ্য বা শিক্ষক।
তেওঁ অম্ৰাৱতী নগৰীৰ সমীপত অৱস্থান কৰিছিল আৰু মূলতঃ ধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ত ছাত্ৰসকলক শিক্ষাদানৰ কাৰ্য অৰ্থাৎ শিক্ষকতা কৰিছিল।
(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্রক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিবলৈ অহা বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক তথা ছাত্ৰ হিউৱেন চাঙক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ বিশেষভাৱে নিমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।
সেই সময়ৰ কামৰূপৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মাই তেখেতক এই নিমন্ত্ৰণ আগবঢ়াইছিল।
(ঙ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ত কি সম্পদ কোনে , কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে ?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ত জ্ঞানৰ আকৰস্বৰূপ এটা অতি বহুমূলীয়া আৰু বিশাল পুথিভঁৰাল আছিল। দুৰ্ভাগ্যৱশৎ, ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমান আক্ৰমণকাৰীসকলে এই অমূল্য পুথিভঁৰালটো সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰি পেলাইছিল।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনৰিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্র আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়খন মহাৰাজ বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বকালত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো শ্ৰেণীৰ পণ্ডিত আৰু জ্ঞানী লোকৰ এক প্ৰধান মিলনক্ষেত্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল।
২। ‘প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ নামৰ পাঠটোত অতীত ভাৰতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এক সুন্দৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰা হৈছে। আৰ্যসকলৰ শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল মোক্ষ প্ৰাপ্তি কৰা। কৰ্ম, জ্ঞান আৰু ভক্তিমাৰ্গৰ জৰিয়তে এই মোক্ষ লাভ সম্ভৱ বুলি ভবা হৈছিল। মানুহৰ জীৱনৰ পুৰুষাৰ্থক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল- ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ। হিন্দু শিক্ষা পদ্ধতিৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য আছিল নিৰ্লিপ্ত ভোগৰ জৰিয়তে ত্যাগৰ আদৰ্শ গ্ৰহণ কৰা। ঐতিহাসিক গৱেষণা আৰু অনুসন্ধানৰ পৰা অতীত ভাৰতবৰ্ষত প্ৰধানকৈ ছখন বিশ্ববিদ্যালয় থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। সেইকেইখন হৈছে- তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, ওদান্তপুৰী, দেৱবিহাৰ বা বিক্ৰমশীলা আৰু উজ্জয়িনী।
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়খন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকালৈকে বৰ্তি আছিল। ইয়াৰ অধীনত বহুতো চতুষ্পাঠী পৰিচালিত হৈছিল আৰু তাত সৰ্বমুঠ ওঠৰবিধ বিষয়ৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। মহৰ্ষি আত্রেয়ই তাত আয়ুৰ্বেদ শাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিছিল। পাণিনি, চাণক্য আৰু জীৱক আদি আছিল এই শিক্ষানুষ্ঠানৰ কেইগৰাকীমান বিশ্ববিশ্ৰুত ছাত্ৰ। পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা বিদ্যুৰ্থীসকলে ইয়াত জ্ঞান অৰ্জন কৰিবলৈ আহিছিল।
শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়খন অম্ৰাৱতী নগৰীৰ সমীপত অৱস্থিত আছিল। এই স্থানত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ- এই দুয়োটা ধৰ্মৰে শিক্ষা প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকালৈকে বৰ্তি থকা এই শিক্ষানুষ্ঠানখনৰ গুৰু দায়িত্বত আছিল প্ৰধান আচাৰ্য নাগাৰ্জুন।
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অষ্টম শ্ৰীষ্টাব্দলৈকে নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ে সগৌৰৱে বৰ্তি আছিল। ইয়াত মূলতঃ বেদ, অংকশাস্ত্ৰ আৰু চিকিৎসা বিদ্যাৰ পাঠদান কৰা হৈছিল। শীলভদ্ৰ নামৰ এগৰাকী স্বনামধন্য পণ্ডিতে ইয়াৰ অধ্যক্ষৰ পদ শুৱনি কৰিছিল। এই শিক্ষানুষ্ঠানত ছাত্ৰসকলক সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ আটাইতকৈ বিশাল পুথিভঁৰালটো এই নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়তেই অৱস্থিত আছিল। বিশ্বৰ চুকে-কোণে থকা ছাত্ৰসকলৰ বাবে ই আছিল এক আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰ আৰু ইয়াৰ শিক্ষাৰ্থীসকল সমগ্ৰ ভাৰতৰ ছাত্ৰ সমাজৰ বাবে আদৰ্শস্বৰূপ আছিল। বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙেও (য়ুয়ানচ্যাঙে) ইয়াতেই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
অষ্টম শতিকাত বিশেষ সুখ্যাতি লাভ কৰা ওদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ত এটি অতি মূল্যৱান গ্ৰন্থাগাৰ আছিল, যিটো পৰৱৰ্তী সময়ত ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমান আক্ৰমণকাৰীৰ হাতত ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। আনহাতে, অষ্টম শতিকাতেই ৰজা ধৰ্মপালৰ দ্বাৰা দেৱবিহাৰ বা বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানটোৰ অধীনত ছখন উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান আৰু ১০৮ গৰাকী অধ্যাপক আছিল। প্ৰায় চাৰিশ বছৰৰ পাছত ই ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। ইয়াৰ ছাত্ৰাবাসত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে বিনামূলীয়া আৱাস আৰু আহাৰৰ সুব্যৱস্থা আছিল।
উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়খন মহাৰাজ বিক্ৰমাদিত্যৰ শাসনকালত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ জ্ঞানী আৰু পণ্ডিত লোকসকলৰ এক প্ৰধান মিলনভূমিত পৰিণত হৈছিল। ইয়াত বিশেষকৈ জ্যোতিষ বিদ্যাৰ চৰ্চা কৰা হৈছিল।
উপৰিউক্ত আলোচনাৰ পৰা প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ উচ্চ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এক স্পষ্ট ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি। সেই সময়ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা সাম্প্ৰতিক কালৰ শিক্ষাতকৈ বহু গুণে উন্নত আছিল। সেই সময়ৰ ছাত্ৰসকলে গভীৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে নিত্য-নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। কিন্তু বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত এনে মৌলিক চিন্তা আৰু সত্যৰ আৱিষ্কাৰ প্ৰায় বিৰল। আজিকালিৰ শিক্ষা ঘাইকৈ চাকৰিমুখী হোৱাৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল স্বাধীন চিন্তা-চৰ্চা আৰু নতুনত্বৰ প্ৰতি বৰ এটা আগ্ৰহী নহয়। প্ৰাচীন কালৰ শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল মানৱ মনৰ সৎ প্ৰবৃত্তিসমূহ বিকশিত কৰি আৰু অসৎ গুণবোৰ বিনাশ কৰি এজন ব্যক্তিক জীৱনৰ প্ৰকৃত যুঁজৰ বাবে উপযুক্ত কৰি গঢ়ি তোলা।
৩। প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষত প্ৰধানকৈ ছখন সুপ্ৰসিদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয় থকাৰ বিষয়ে বিভিন্ন গৱেষণা আৰু ঐতিহাসিক সমলৰ পৰা জানিব পৰা গৈছে। সেই বিশ্ববিদ্যালয়কেইখন হৈছে- তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, ওদান্তপুৰী, দেৱবিহাৰ (বা বিক্ৰমশীলা) আৰু উজ্জয়িনী। এই প্ৰাচীন শিক্ষাকেন্দ্ৰসমূহৰ এটি চমু পৰিচয় তলত দাঙি ধৰা হ’ল- তক্ষশীলা: ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকালৈকে এই বিশ্ববিদ্যালয়খন সক্ৰিয় হৈ আছিল। ইয়াৰ পৰিচালনাত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী চলিছিল আৰু তাত সৰ্বমুঠ ওঠৰটা বেলেগ বেলেগ বিষয়ৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। মহৰ্ষি আত্রেয়ৰ তত্ত্বাৱধানত ইয়াত আয়ুৰ্বেদ শাস্ত্ৰৰ পাঠদান কৰা হৈছিল। ভগৱান বুদ্ধৰ চিকিৎসক ‘জীৱক’, প্ৰসিদ্ধ বৈয়াকৰণিক ‘পাণিনি’ আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰবিদ ‘চাণক্য’ আছিল এই শিক্ষানুষ্ঠানৰ কেইগৰাকীমান বিশ্ববিশ্ৰুত ছাত্ৰ। মূলতঃ ইয়াত ভাস্কৰ্য শিল্প, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তি নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য হস্তশিল্পৰো প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। পৃথিৱীৰ নানা প্ৰান্তৰ বিদ্যুৰ্থীসকলে ইয়াত জ্ঞান লাভৰ বাবে ভিৰ কৰিছিল। আৰম্ভণিতে ই এখন হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় আছিল যদিও পৰৱৰ্তী কালত ই এখন বৌদ্ধ শিক্ষাকেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়: অম্ৰাৱতী নগৰীৰ কাষত অৱস্থিত এই শিক্ষানুষ্ঠানখনত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োটা ধৰ্মদৰ্শনৰে শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকালৈকে এই বিশ্ববিদ্যালয়খন বৰ্তি আছিল আৰু প্ৰখ্যাত পণ্ডিত নাগাৰ্জুন আছিল ইয়াৰ প্ৰধান আচাৰ্য বা অধ্যক্ষ।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰা অষ্টম খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে এই বিশ্ববিদ্যালয়খন সগৌৰৱে চলি আছিল। ইয়াত প্ৰধানকৈ বেদ, চিকিৎসা বিজ্ঞান, দৰ্শন, আধ্যাত্মিক বিজ্ঞান আৰু অংকশাস্ত্ৰৰ চৰ্চা হৈছিল। বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ ভিতৰে-বাহিৰে প্ৰায় দহ হাজাৰ ছাত্ৰই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। স্বনামধন্য পণ্ডিত শীলভদ্ৰ আছিল ইয়াৰ অধ্যক্ষ। ইয়াত ছাত্ৰসকলক বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা দান কৰা হৈছিল। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰতেই সৰ্ববৃহৎ গ্ৰন্থাগাৰটো এই বিশ্ববিদ্যালয়তেই আছিল। ইয়াৰ শিক্ষাৰ্থীসকল সমগ্ৰ ভাৰতৰ ছাত্ৰ সমাজৰ বাবে আদৰ্শ স্বৰূপ আছিল আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা ইয়ালৈ ছাত্ৰৰ আগমন ঘটিছিল। ইয়াৰ শৈক্ষিক মানদণ্ড ইমানেই উচ্চ আছিল যে অতি কম সংখ্যক মেধাৱী ছাত্ৰইহে ইয়াত নামভৰ্তিৰ সুযোগ পাইছিল। চীন দেশৰ পৰা অহা বিখ্যাত পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে (য়ুয়ানচ্যাঙে) এই শিক্ষানুষ্ঠানতেই যোগশাস্ত্ৰৰ অধ্যয়ন কৰিছিল।
ওদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়: পাল ৰাজবংশৰ শাসনকালৰ পূৰ্বৰ পৰাই এই বিশ্ববিদ্যালয়খন বৰ্তি আছিল যদিও খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাতহে ই সৰ্বাধিক খ্যাতি অৰ্জন কৰিছিল। ইয়াত জ্ঞানৰ ভঁৰালস্বৰূপ এটি অতি মূল্যৱান গ্ৰন্থাগাৰ আছিল, যাক ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমান আক্ৰমণকাৰীসকলে ধ্বংসপ্ৰাপ্ত কৰে।
বিক্ৰমশীলা বা দেৱবিহাৰ বিশ্ববিদ্যালয়: ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন এই বিশ্ববিদ্যালয়খন খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত ৰজা ধৰ্মপালৰ উদ্যোগত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অধীনত ছখন উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান আছিল আৰু ইয়াত ১০৮ গৰাকী অধ্যাপকে পাঠদান কৰিছিল। প্ৰায় চাৰিশ বছৰ বৰ্তি থকাৰ অন্তত ই ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে ইয়াত বিনামূলীয়া ছাত্ৰাবাস আৰু আৱাসিক ভোজনৰ সুব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আছিল উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়। মহাৰাজ বিক্ৰমাদিত্যৰ শাসনকালত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ পণ্ডিত আৰু বিদ্বান সমাজৰ এক প্ৰধান মিলনক্ষেত্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। ইয়াত ঘাইকৈ জ্যোতিষ বিদ্যাৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। বুদ্ধদেৱৰ সময়তেই এই বিশ্ববিদ্যালয়খনে যথেষ্ট প্ৰসিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
৪। আৰ্য ভাষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আর্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল ?
উত্তৰঃ আৰ্য ভাষাৰ কলাবিদ্যা ৬৪বিধ। প্রাচীন ভাৰতৰ্য বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আর্য শিক্ষা কলা-বিদ্যা নিম্নোক্ত ১১টা বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল।
১। সাহিত্য
২। গৃহপাল বিভাগ
৩। ৰন্ধন বিদ্যা
৪। সাজসজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা
৫। হাতেৰে কাম কৰা বিদ্যা
৬। শিল্প বিদ্যা
৭। বিজ্ঞান
৮। সংগীত বিদ্যা
৯। নাট্য বিদ্যা
১০। শিষ্টাচাৰ বিদ্যা
১১। শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা
৫। আজি কালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পার্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আমাৰ দেশ ভাৰতবৰ্ষত অতীজৰে পৰা এক সুশৃংখল শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন হৈ আহিছে। প্ৰাচীন কালৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত ছাত্ৰসকলে গুৰুগৃহ বা আশ্ৰমত থাকি কেৱল পুথিগত বিদ্যাই নহয়, বৰঞ্চ জীৱন-ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো ব্যৱহাৰিক জ্ঞান অৰ্জন কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত অৰ্থাৎ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰা প্ৰতিষ্ঠা হোৱা প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ শৈক্ষিক মানদণ্ড আছিল বিশ্বমানৰ। এই শিক্ষানুষ্ঠানবোৰলৈ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা বিদ্যুৰ্থীসকল জ্ঞান অন্বেষণৰ বাবে আহিছিল। সেই সময়ত বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত বেদ-উপনিষদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চিকিৎসা বিজ্ঞান, অংকশাস্ত্ৰ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু বিবিধ হস্তশিল্পৰো সুন্দৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। নালন্দাৰ দৰে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰসকল সমগ্ৰ ভাৰতৰ ছাত্ৰ সমাজৰ বাবে এক আদৰ্শ স্বৰূপ আছিল। প্ৰাচীন কালৰ ছাত্ৰসকলে গভীৰ অধ্যয়ন আৰু সাধনাৰ জৰিয়তে জ্ঞানৰ চৰম শিখৰত আৰোহণ কৰিছিল আৰু সমাজলৈ নিত্য-নতুন তত্ত্ব তথা আৱিষ্কাৰ আগবঢ়াবলৈ সক্ষম হৈছিল। প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ ঘাই উদ্দেশ্য আছিল মানৱ মনৰ সৎ প্ৰবৃত্তিসমূহ বিকশিত কৰি ছাত্ৰসকলক জীৱনৰ প্ৰকৃত সংগ্ৰামৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰস্তুত কৰি তোলা।
আনহাতে, সাম্প্ৰতিক কালৰ অৰ্থাৎ আজিকালিৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত প্ৰাচীন শিক্ষাৰ তুলনাত বহুতো গুৰুতৰ আসোঁৱাহ পৰিলক্ষিত হয়। বৰ্তমান সময়ত চৰকাৰ আৰু অভিভাৱকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষিত কৰিবলৈ কোটি কোটি টকা ব্যয় কৰে। প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও, তেওঁলোকৰ মাজৰ অতি কম সংখ্যকেহে স্বাধীন চিন্তা-চৰ্চাৰে সমাজলৈ কিবা নতুন তত্ত্ব বা আৱিষ্কাৰ আগবঢ়াব পাৰিছে। আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল লক্ষ্য হৈ পৰিছে কেৱল এটা চাকৰি সংগ্ৰহ কৰা অৰ্থাৎ ই সম্পূৰ্ণৰূপে চাকৰিমুখী। বৰ্তমানৰ শিক্ষাই এজন ছাত্ৰৰ নৈতিক চৰিত্ৰ গঠন আৰু মূল্যবোধৰ বিকাশতকৈ ধন উপাৰ্জনৰ কৌশলকহে অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা দেখা গৈছে। এয়াই হৈছে প্ৰাচীন আৰু আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মাজৰ ঘাই পাৰ্থক্য।
৬। চমুটোকা লিখা:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, বিক্রমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়
উত্তৰঃ তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ এখন সৰ্বাধিক প্ৰসিদ্ধ আৰু পুৰণি শিক্ষানুষ্ঠান হৈছে তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়। ই ভৌগোলিকভাৱে তক্ষশীলা নগৰীত অৱস্থিত আছিল। ঐতিহাসিক সমল অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকালৈকে এই বিশ্ববিদ্যালয়খনে সগৌৰৱে কাম কৰি আছিল। ইয়াৰ পৰিচালনাত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী আছিল, য’ত সৰ্বমুঠ ওঠৰবিধ বিষয়ৰ পাঠদান কৰা হৈছিল। ইয়াত কেৱল শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানেই নহয়, বৰঞ্চ ভাস্কৰ্য নিৰ্মাণ, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তি গঢ়া আৰু অন্যান্য হস্তকৰ্মৰো প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। মহৰ্ষি আত্রেয়ই এই শিক্ষানুষ্ঠানতেই আয়ুৰ্বেদ শাস্ত্ৰৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল। ভগৱান বুদ্ধৰ ব্যক্তিগত চিকিৎসক ‘জীৱক’ আছিল আত্রেয় মুনিৰেই এজন প্ৰিয় শিষ্য। ইয়াৰ উপৰিও প্ৰসিদ্ধ বৈয়াকৰণিক ‘পাণিনি’ আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰবিদ ‘চাণক্য’ও এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰেই গৌৰৱোজ্জ্বল ছাত্ৰ আছিল। পৃথিৱীৰ নানা প্ৰান্তৰ পৰা বিদ্যুৰ্থীসকলে ইয়াত অধ্যয়নৰ বাবে ভিৰ কৰিছিল। আৰম্ভণিতে ই এখন হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় আছিল যদিও, পৰৱৰ্তী সময়ত ই এখন বৌদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সেই সময়ত সুদূৰ চীন দেশৰ পৰাও অলেখ ছাত্ৰই ইয়ালৈ শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে আগমন কৰিছিল।
বিক্রমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য আৰু বিখ্যাত উচ্চ শিক্ষাকেন্দ্ৰ আছিল বিক্ৰমশীলা বা দেৱবিহাৰ বিশ্ববিদ্যালয়। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰিচালনাৰ অধীনত ছখন সুকীয়া উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান আছিল আৰু তাত সৰ্বমুঠ ১০৮ গৰাকী অধ্যাপকে পাঠদান কৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ প্ৰায় চাৰিশ বছৰৰ অন্তত এই শিক্ষানুষ্ঠানখন ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। দূৰ-দূৰণিৰ পৰা অহা ছাত্ৰসকল থকা-মেলাৰ সুবিধাৰ্থে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চৌহদতেই চাৰিখনকৈ সত্ৰ বা ছাত্ৰাবাসৰ ব্যৱস্থা কৰা আছিল। এই ছাত্ৰাবাসসমূহত শিক্ষাৰ্থীসকলে সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়াকৈ আৱাস আৰু সুষম আহাৰৰ সুবিধা লাভ কৰিছিল।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ শৈক্ষিক ইতিহাসত নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাম সোণালী আখৰেৰে জিলিকি আছে। এই বিশাল শিক্ষানুষ্ঠানখনত বেদ, চিকিৎসা বিজ্ঞান, অংকশাস্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, আধ্যাত্মিক বিজ্ঞান আৰু যোগশাস্ত্ৰৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ চৌহদৰ ভিতৰে-বাহিৰে প্ৰায় দহ হাজাৰ ছাত্ৰই নিৰন্তৰ জ্ঞান অন্বেষণ কৰিছিল। শীলভদ্ৰ নামৰ এগৰাকী স্বনামধন্য আৰু নিৰ্লিপ্ত পণ্ডিতে ইয়াৰ অধ্যক্ষৰ পদ অলংকৃত কৰিছিল। ইয়াত ছাত্ৰসকলৰ পৰা কোনো ধৰণৰ মাছুল বা খৰচ নোলোৱাকৈ শিক্ষাদান কৰা হৈছিল। ইয়াৰ সৰ্ববৃহৎ পুথিভঁৰালটো সমগ্ৰ ভাৰতৰ ভিতৰতেই শ্ৰেষ্ঠ আছিল আৰু ইয়াৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’। বিশাল শিক্ষাগাৰটোৰ এশটা কোঠালিত একেলগে এশটা শ্ৰেণী বহিব পৰাকৈ সুবিধা আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰসকল তেওঁলোকৰ জ্ঞান আৰু চৰিত্ৰৰ বাবে সমগ্ৰ ভাৰতৰ ছাত্ৰ সমাজৰ আদৰ্শস্বৰূপ আছিল। পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা ইয়ালৈ ছাত্ৰৰ সোঁত বৈছিল। ইয়াৰ শৈক্ষিক মানদণ্ড ইমানেই উচ্চ আছিল যে কেৱল নিৰ্বাচিত আৰু মেধাৱী ছাত্ৰইহে ইয়াত নামভৰ্তিৰ সুযোগ পাইছিল। বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙেও (য়ুয়ানচ্যাঙে) এই শিক্ষানুষ্ঠানতেই যোগশাস্ত্ৰৰ গভীৰ অধ্যয়ন কৰিছিল।
৭। ‘প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ নামৰ প্ৰবন্ধটো অধ্যয়ন কৰি আমি অতীত ভাৰতৰ গৌৰৱময় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু আদৰ্শগত কথা শিকিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ।
প্ৰথমতে আমি জানিব পাৰিলোঁ যে, প্ৰাচীন ভাৰতত শিক্ষাৰ ঘাই উদ্দেশ্য কেৱল ধন উপাৰ্জন কৰাই নাছিল। বৰঞ্চ মানুহৰ মনৰ সৎ প্ৰবৃত্তিসমূহ বিকশিত কৰি আৰু অসৎ গুণবোৰ বিনাশ কৰি এজন ব্যক্তিক জীৱনৰ সংগ্ৰামৰ বাবে নৈতিক আৰু মানসিকভাৱে সাজু কৰাটোহে আছিল শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য। সেই সময়ৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত কেৱল শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানেই প্ৰদান কৰা হোৱা নাছিল, লগতে ভাস্কৰ্য নিৰ্মাণ, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তি গঢ়া আৰু আন আন হস্তশিল্পৰো সুন্দৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও বেদ, চিকিৎসা বিজ্ঞান, অংকশাস্ত্ৰ, তৰ্কশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, ব্যাকৰণ, আধ্যাত্মিক বিজ্ঞান আৰু যোগশাস্ত্ৰৰ দৰে গধুৰ বিষয়সমূহৰো পাঠদান কৰা হৈছিল।
দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল পুথি অধ্যয়নৰ প্ৰতি ছাত্ৰসকলৰ ধাউতি। সেই সময়ত ছাত্ৰসকলে গ্ৰন্থ অধ্যয়নত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। সেয়েহে প্ৰতিখন বিশ্ববিদ্যালয়তেই একোটা বিশাল পুথিভঁৰাল থকাটো অপৰিহাৰ্য আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ন-মহলীয়া পুথিভঁৰালটো সমগ্ৰ ভাৰতৰ ভিতৰতেই সৰ্ববৃহৎ আছিল।
তৃতীয় কথাটো হ’ল শিক্ষাৰ উচ্চ মানদণ্ড আৰু বিশ্বজনীন স্বীকৃতি। নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ আদৰ্শ ইমানেই উচ্চ আছিল যে ইয়াৰ ছাত্ৰসকল সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ছাত্ৰ সমাজৰ বাবে এক আদৰ্শ আছিল। কেৱল ভাৰতৰেই নহয়, পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা বিদ্যাৰ্থীসকল এই শিক্ষাকেন্দ্ৰলৈ অধ্যয়ন কৰিবলৈ আহিছিল। আনহাতে, উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়খন ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ শাসনকালত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ পণ্ডিত সমাজৰ এক প্ৰধান মিলনক্ষেত্ৰত পৰিণত হৈছিল।
চতুৰ্থ কথাটো হ’ল প্ৰাচীন শিক্ষাৰ সফল ফলাফল। এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত অধ্যয়ন কৰা বহুতো ছাত্ৰৰ নাম আৰু অৱদান আজিও ভাৰতৰ ইতিহাসত সোণালী আখৰেৰে জিলিকি আছে। তাৰ ভিতৰত ভগৱান বুদ্ধৰ চিকিৎসক জীৱক, প্ৰখ্যাত বৈয়াকৰণিক পাণিনি, অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ৰচয়িতা চাণক্য আৰু বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাং (য়ুয়ানচাং) অন্যতম।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, প্ৰবন্ধটোৰ পৰা আমি এই অমূল্য শিক্ষা লাভ কৰিলোঁ যে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থা অতিশয় উন্নত আৰু বিজ্ঞানসন্মত আছিল। সেই সময়ৰ ছাত্ৰসকলে গভীৰ সাধনাৰে জ্ঞান অৰ্জন কৰি বিভিন্ন বিষয়ত সিদ্ধি লাভ কৰিছিল আৰু সমাজলৈ বহুতো নতুন তত্ত্ব তথা সত্য আৱিষ্কাৰৰ অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰবন্ধটোৱে আমাক আমাৰ অতীতৰ গৌৰৱময় শৈক্ষিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল হ’বলৈ আৰু বৰ্তমানৰ শিক্ষাকো এক সুস্থ আদৰ্শৰে আগবঢ়াই নিবলৈ অনুপ্ৰেৰণা যোগায়।
ভাষা-বিষয়ক
১। বাক্য ৰচনা কৰা:
(ক) স্বাধীন চিন্তা, (খ) জ্যোতিষশাস্ত্র, (গ) পোৰা মাটি, (ঘ) বাহিৰে ভিতৰে।
উত্তৰঃ
(ক) স্বাধীন চিন্তা: প্রাচীনকালৰ ভাৰতীয় শিক্ষাব্যবস্থাই ছাত্ৰসকলক স্বাধীন চিন্তা কৰি নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰাত সহায় কৰিছিল ।
(খ) জ্যোতিষশাস্ত্র: উজ্জয়িনীত থকা বিশ্ববিদ্যালয়খনত প্রধানকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।
(গ) পোৰা মাটি: গুৱাহাটীত থকা অসম ৰাজ্যিক সংগ্রাহালয়ত বহুতে পোৰা মাটিৰ মুদ্রা সংৰক্ষিত হৈ আছে।
(ঘ) বাহিৰে ভিতৰে: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাহিৰে ভিতৰে ধৰি হাজাৰ ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰিব পাৰিছিল।
২। তলৰ শব্দকেইটাৰ সন্ধি ভাঙা:
শিক্ষাগাৰ, বিদ্যালয়, পুৰুষার্থ।
উত্তৰঃ
শিক্ষাগাৰ: শিক্ষা + আগাৰ
বিদ্যালয়: বিদ্যা + আলয়
পুৰুষার্থ: পুৰুষ + অর্থ
